Rys historyczny

Zatwarnica to niewielka wieś położona w dolinie Sanu, nad potokiem Głęboki, pomiędzy Połoniną Wetlińską i Smerekiem na południu oraz pasmem Otrytu od północy, 13km od trasy wielkiej obwodnicy bieszczadzkiej.

Zatwarnica.
foto: P. Szechyński

Wieś nazwę swą (Zathwarnica, Zatwarnica, Zatwardnica, Zatwarnycia - w różnych czasookresach) zawdzięcza prawdopodobnie ukr. słowu "zatwir", czyli zawór lub zamek, ale też możliwe, iż pochodzi od "tworjenie" - tworzenie, twarzenie - w kontekście produkcji sera twarogowego.

Lokowana przed rokiem 1565 (pierwsza wzmianka w 1580) na prawie wołoskim w dobrach sobieńskich będących własnością rodu Kmitów. Do wsi należał wówczas również przysiółek Bałwańskie. Regestr podatkowy z 1589 roku wykazał dobra wsi oraz przysiółka Bałwańskie - w tym czasie wieś była już opodatkowana, czyli upłynął okres 24 letniej wolnizny (zwolnienie z podatku), stąd założenie że Zatwarnica musiała być zasiedlana już przed rokiem 1565. Samo Bałwańskie istniało jako odrębna osada na przełomie XVI/XVII wieku - potem zostało "wchłonięte" przez Zatwarnicę a nazwa wyszła z obiegu (Bałwańskie - od ukr. "bowan", tj. polskie: kruszyna pospolita). Kniaziowie z Zatwarnicy przybrali nazwisko Zatwarniccy i pieczętowali się herbem Sas.

Zatwarnica.
foto: P. Szechyński

Końcem XVI wieku, ówczesny właściciel wsi, którym był Erazm Herburt nadał trzem Zatwarnickim część gruntów nad potokiem Sikawka - z dużym prawdopodobieństwem powstał w ten sposób przysiółek Sękowiec (wcześniej: Sikawiec), który posiadał odrębność do roku 2002, kiedy to został włączony administracyjnie do Zatwarnicy.

W XVIII wieku w Zatwarnicy osiedliło się kilka rodzin chłopskich polskich i niemieckich, na co wskazują ich nazwiska, np. Mazur i Gaber. Legendy z tegoż samego okresu wspominają pobyt w Zatwarnicy Ołeksy Dowbusza - miał onmieć swoją kryjówkę w miejscu zwanym Skała znajdującym się na grzbiecie połoniny gdzie była jaskinia.

W 1846 roku za udział w powstaniu przeciwko Austriakom uwięzieni zostali uczestnicy wyprawy na Sanok: dzierżawca Franciszek Żukotyński oraz mandatariusz (pełnomocnik) Bernard Hupczyc.

W powstaniu styczniowym roku 1863, skierowanym przeciw Rosji brało udział co najmniej dwóch mieszkańców Zatwarnicy:

• August Mroczkowski, urodzony w Zatwarnicy w roku 1845. Przerwał studia by wziąć udział w walkach. Służył jako szeregowy w oddziale karabinierów u Horodyńskiego i Komorowskiego. Walczył pod Radziwiłowem i Poryckiem, gdzie został ranny. Po powstaniu był profesorem gimnazjalnym w Sanoku, gdzie uczył historii naturalnej i języka polskiego.
• Wiktor Adam Zbyszewski, urodzony w Zatwarnicy, gdzie jego ojciec był dzierżawcą majątku. Po ukończeniu studiów prawniczych był adwokatem we Lwowie. Aktywny działacz polityczny w okresie Wiosny Ludów w roku 1848. W czasie powstania styczniowego pracował w organizacji jako jako naczelnik okręgu w Rzeszowie. Był cenionym adwokatem i burmistrzem Rzeszowa w latach 1887-1890, wybrany został do Rady Państwa i Sejmu Krajowego. Zmarł w roku 1896.

W 1868 roku powierzchnia Zatwarnicy wynosiła 6999 mórg (4027,9ha) z czego 4591,3 mórg stanowiły lasy. Teren wsi obejmował znaczną część Połoniny Wetlińskiej, dlatego na szerszą skalę prowadzono tu wypasy bydła. Do Zatwarnicy należało 400 mórg połoniny, która stanowiła własność dworską. Chłopi dzierżawili fragmenty połoniny tworząc spółki składające się z 10-15 osób. Bydło należące do takiej spółki było wypasane przez 3-4 osoby, które zmieniały się co 3 dni. Na noc zapędzano je na polanę zwaną Katyczowa Niżna, gdzie nocoało i było strzeżone przed atakami niedźwiedzi a pasterze budowali sobie koliby kryte korą bukową.

Widok z łąki w Sękowcu na "nowy" Sękowiec i Zatwarnicę.
foto: P. Szechyński

Słownik geograficzny z roku 1880 opisuje Zatwarnicę następująco (pisownia oryginalna): "wieś, powiat liski, w górzystej i lesistej okolicy, na lewym brzegu Sanu, 16klm. na południowy-zachód od Lutowisk. Ciągnie się długą ulicą w wąskiej dolinie pot. Głębokiego (dopł. Sanu). Średnie wznies. przy cerkwi wynosi 538mt. Ku południowi wznoszą się góry do 864mt., ku północy szczyt "Odryty" (847mt.), na zach. i na wsch. działy wodne dopływów Sanu zniżają się ku płn. Cerkiew drewniana należy do par. gr.-kat. w Dwerniku. Do gminy należą wólki: na prawym brzegu Sanu: Sękowiec, na płd. u stóp Połoniny Wetlińskiej (1253mt n.p.m.) Suche Rzeki (Suchy Riki). Cała gmina z obszarem dworskim ma 93dm. i 614mk. (303 męż. i 301 kob.); 568 gr.-kat, 16 rzym.-kat (par. w Polanie) i 46 izrael. Obszar tabularny (Hug. Muellera) wynosi 5406 mr., w tem 4562 mr. lasu, pos. mn. ma 120 mr. roli, 277 łąk, 279 pastw. i 23 lasu. Zatwarnica graniczy na wschód z Ruskiem i Chmielem, na zach. z Hulskiem."

Pierwszy młyn w Zatwarnicy wzmiankowany był w roku 1589, w roku 1640 odnotowano istnienia młyna i folusza, natomiast w roku 1655 istniał już sam młyn. Folusz to maszyna do wytwarzania (folowania) sukna a także budynek w którym stała. Folowanie, które zwiększało zawartość tkaniny odbywało się poprzez jej spilśnianie; tkaninę umieszczano w foluszu - urządzeniu napędzanym wodą a drewniane młoty (stępory) ją uderzały. Po obróbce, skurczoną o 1/4 tkaninę naciągano na ramy i suszono na słońcu).

Mini-tartaczek w Zatwarnicy.
foto: P. Szechyński

Gdy w XVIII wieku nastąpił podział wsi na 3 folwarki, powstały prawdopodobnie 3 młyny, jednak w roku 1780 mapa von Miega (MIEG) nie wskazuje żadnego młyna w Zatwarnicy. Prawdopodobnie młyn został zniszczony wskutek jakiejś kleski żywiołowej, lub z powodu skomplikowanej sytuacji własnościowej wsi. Brak co najmniej jednego młyna w dość dużej wsi jaką była wówczas Zatwarnica, stanowi swego rodzaju anomalię. Sytuacja wróciła do normy na początku wieku XIX. Badania metryk wsi tego regionu wskazują, że wiele rodzin młynarskich pochodziło z Zatwarnicy - prawdopodobnie tutejsi młynarze zajmowali się nie tylko przetwórstwem zboża, ale również budową obiektów o napędzie wodnym.

Księgi metrykalne wymieniają następujące nazwiska młynarzy: Grzegorz Chomik (1884r.), Stanisław Waszczar (1884r.), Michał Demytrowicz (1890r.), Teodor Batczak (zm. 1901r.). W okresie międzywojennym młyny prowadzili J. Mucha i J. i M. Tokarczyk. Młyny w Zatwarnicy zlokalizowane były w następujacych miejscach:

• Młyn i tartak "dolny" - 400 metrów poniżej hotelu Zatwarnica (BARR), na lewym brzegu potoku Głęboki. Wykorzystano tu naturalne kolano potoku, po którego cięciwie przekopano młynówkę o długości 100m. Unikatowe dla tego obiektu było rozwidlenie młynówki (60m poniżej wlotu) na dwie odnogi. W roku 1852 na górną odnogą istniał niewielki młyn. Ok. roku 1870 w miejscu starego wybudowano nowy - dużo większy obiekt a nad drugą odnogą tartak wodny. Ok. 70m poniżej wlotu młynówki istniała tama długości 15m. Młyn w tym miejscu istniał do końca II wojny.
• Młyn i "górny" - ulokowany w miejscu gdzie łączy się potok Hylaty z potokiem Rzeka. Tu również wykorzystano dogodne warunki terenowe: duża różnica poziomów pomiędzy skrajnymi punktami łuku. Po cięciwie łuku przebito w skale młynówkę długości 60m, głęboką - w wyniku czego powstał wodospad. Energię wodospadu wykorzystano do napędu młyna. Do dziś potok płynie korytem owej młynówki, natomiast naturalne koryto zostało zamulone. Wielkość przepływu regulowano 10 metrową tamą za którą powstał zbiornik retencyjny o powierzchni 300m².

Ponadto młyny istniały w przysiółkach Zatwarnicy: młyn w Suchych Rzekach (środkowa część dawnej zabudowy; 80m poniżej ujścia potoku Berdo do Rzeki) oraz młyn "dolny" w Suchych Rzekach (330m powyżej ujścia Rzeki do Sanu).

Obelisk upamiętniający wykonanie drogi (wzdłuż Hylatego) z napisem "Drogę budowała Dolnośląska Jednostka Inżynieryjna"
foto: P. Szechyński

Końcem XIX wieku Zatwarnica miała trzy przysiółki - Sękowiec, Suche Rzeki oraz Kalinów. W okresie międzywojennym w Zatwarnicy mieszkali m.in.: Wasyl Buriak, Jan Dochlid, Wasyl Ilków, Wasyl Huk, Stefan Kołybanycz (był ostatnim sołtysem przed II wojną), Dymitr Kowalił, Jan Miśko, Łucio, Jan Mucha, Jan Olejnik, Michał Sagol, Semen Sagol, Wasyl Semanycz, Dymitr Szutiak, Władysław Tobolewski, Bazyli Tokarczuk s. Macieja, Maciej Tokarczuk, Semen Tokarczuk, Ignac Tymczuła. W Zatwarnicy mieszkało również kilka rodzin cygańskich, zajmujących się kowalstwem, byli grekokatolikami.

W roku 1934 Zatwarnica została siedzibą gminy zbiorowej, która obejmowała: Chmiel, Hulskie, Krywe, Ruskie, Studenne i Tworylne. Gmina należała wówczas do powiatu leskiego, województwa lwowskiego.

We wrześniu 1939 na Sanie ustalona została granica państwowa niemiecko-sowiecka. W wyniku jej przeprowadzenia Zatwarnica i przysiółki: Suche Rzeki oraz Kalinów znalazły się po stronie niemieckiej, natomiast Sękowiec przeszedł pod okupację sowiecką. Niemcy pozostawili przedwojenne gminy zbiorowe, zatem Zatwarnica nadal była siedzibą gminy - przy czym podział administracyjny został zmieniony i wieś podlegała pod okręg sanocki wchodzący w skład obwodu krakowskiego. Od jesieni 1944 teren wsi pozostawał poza kontrolą polskiej administracji ze rzędu na przewagę UPA.

Dziś w Zatwarnicy wydobywa się również ropę.
foto: P. Szechyński

10 września 1945 banderowcy spalili zabudowania dworskie oraz tartak. W Suchych Rzekach znajdował się jeden z głównych obozów sotni Bira oraz szkoła podoficerska kurenia Rena. W roku 1946 próbowano w Zatwarnicy założyć polski posterunek Milicji Obywatelskiej, został jednak już po kilku dniach zlikwidowany przez oddział Bira, co spowodowało przeprowadzenie przez LWP akcji w wyniku której spalona została większa część zabudowy wsi oraz cerkiew. W czerwcu 1946 część mieszkańców Zatwarnicy wysiedlono do ZSRR. Resztę ludności (i tych, którzy wrócili) wysiedlono w ramach akcji Wisła w roku 1947. Zabudowania wsi spalono.

Znajdujący się po drugiej stronie Sanu przysiółek Sękowiec w latach 1945-1951 należał do ZSRR. Pierwsi nowi osadnicy przybyli do Zatwarnicy w roku 1957. W latach 1957-1965 w pobliżu ujścia potoku Głęboki do Sanu (dawny teren dworski) zbudowano kilkanaście nowych domów oraz hotel robotniczy. Od tego czasu miejsce to również zaczęto nazywać Sękowcem, przy czym należy pamiętać, że pierwotnie nazwa Sękowiec odnosiła się wyłącznie do terenów po prawej stronie Sanu, tam gdzie obecnie znajduje się leśniczówka oraz ośrodek domków wypoczynkowych "Sękowiec".

Turystyka

Położenie Zatwarnicy sprawia, że jest ona dobrym miejscem wypoczynku dla osób nie przepadających za gwarem, ruchem samochodowym i natłokiem turystów - co ma miejsce choćby w położonej po przeciwnej stronie połoniny Wetlinie i okolicznych miejscowościach. Zatwarnica będzie dobrym miejscem dla ceniących względny spokój i wycieczki mniej uczęszczanymi trasami.

Zatwarnica jesienią.
foto: P. Szechyński

Okolice Zatwarnicy to również doskonałe miejsce na wycieczki rowerowe, ze względu na sporą sieć dróg stokowych - większość z nich oznakowana jest znakami rowerowymi projektu "Zielony rower".

Noclegi

W kwestii noclegów nie jest to miejsce jeszcze specjalnie rozwinięte, jednak oferuje kilka kwater prywatnych oraz dwa większe ośrodki:

• OW Sękowiec - kolonia domków położonych po prawej stronie Sanu, na stoku, przy drodze do Rajskiego. Standard różny, na miejscu niewielki bar z lanym piwem. Nieopodal ośrodka również domek myśliwski Nadleśnictwa Lutowiska - dobry dla mających większe wymagania odnośnie warunków noclegowych.
• OW Bieszczadzkiej Agencji Rozwoju Regionalnego - niegdyś "Hotel Zatwarnica", powstał w latach dziewięćdziesiątych po przebudowie dawnego hotelu robotniczego. Dobre warunki, na miejscu stołówka - mogą z niej korzystać również turyści z poza ośrodka. Znajduje się w centrum wsi, obok dawnego cmentarza.
• Suche Rzeki (4km), baza "Ostoja" o standardzie schroniskowym oraz funkcjonująca przy nim latem harcerska baza namiotowa.

OW/hotel BARR w Zatwarnicy.
foto: P. Szechyński

W samej Zatwarnicy warto zobaczyć cerkwisko oraz znajdujący się przy nim dawny cmentarz. Więcej na ten temat:
» Cerkiew i cmentarz w Zatwarnicy.

Kolejnym ciekawym miejscem jest wodospad na potoku Hylaty (d. zwany Szepit). Niegdyś ośmiometrowej wysokości, obecnie nieco zmalał, ale rzucić okiem warto. Po drodze pamiątkowa płyta upamiętniająca budowę drogi oraz czynny szyb naftowy. czas dojścia z szosy to nie więcej niż 20 minut. Więcej:
» Wodospad na Hylatym (Szepit)

Ponadto we wsi znajdują się 2 sklepy spożywcze, 3-4 bary z lanym piwem, przystanek PKS, punkty sprzedaży miodu.

Stacjonując w Zatwarnicy można odbyć wiele wycieczek pieszych po okolicy. Najciekawszymi propozycjami wydają się być:

• Zatwarnica - Hulskie - Krywe - Tworylne. Znakowaną ścieżką historyczno-przyrodniczą, kolor czerwony. Skręca ona przy kościele rzymskokatolickim w mocno wysłużoną drogę asfaltową. Kościół filialny pw. Dobrego Pasterza, konsekrowany został 2 października 1988 roku przez biskupa Ignacego Tokarczuka. Jego budowę rozpoczęto w roku 1985, wg projektu krakowskiego architekta Adama Polusa a pracami kierował ks. proboszcz Jan Kaplica, inż. Stanisław Rusin oraz Komitet Budowy. Kościół został wzniesiony przy współudziale większości mieszkańców. Po 30 minutach marszu ścieżka wchodzi na teren rezerwatu "Krywe" i kolejnymi jej ciekawszymi punktami będą: ruiny cerkwi i cmentarz w Hulskiem, ruiny cerkwi i cmentarz w Krywem (oraz inne pozostałości), ruiny oraz cmentarze w Tworylnem. Przy okazji warto również trochę zboczyć i rzucić okiem na wodospad "na potoku Hulski.
  Więcej: » Przysłup - Krywe, » Tworylne i Krywe z Rajskiego
• Zatwarnica - Dwernik-Kamień (1004m n.p.m.; d. Dwernik, Holica). Wycieczka na jeden z najbardziej widokowych szczytów w okolicy. Ścieżka oznaczona kolorem czerwonym - do końca wsi w kierunku Sękowca, następnie tuż przed mostem na Sanie odbija w prawo do lasu. Teraz intensywne podejście, które powinny wynagrodzić widoki z tego ciekawego szczytu. Powrót tą samą trasą lub zejście do Nasicznego.
• Zatwarnica - Suche Rzeki - Przełęcz Orłowicza - Smerek. Od przysiółka Suche Rzeki znakowana ścieżka przyrodnicza "Jodła". W hoteliku/bazie "Ostoja" punkt kasowy BdPN (należy nabyć bilety wstępu do parku) oraz możliwość zakupu broszurki z opisem wszystkich przystanków ścieżki. Z Przełeczy Orłowicza oraz ze Smereka doskonałe, dookólne panoramy. Więcej: » Smerek z Zatwarnicy; ścieżka "Jodła"
• Zatwarnica - Sękowiec - rezerwat "Hulskie". Trasa wiedzie obok ośrodka Sękowiec, następnie skręca w drogę szutrową. Po chwili osiąga ścieżkę przyrodniczą "Hulskie" o długości 3,2km. Można - po dojściu do szlaku niebieskiego - przejść m.in. na Otryt.
• Zatwarnica - "Hulskie-młyn". Bez znaków, trasa wiedzie drogą leśną wzdłuż Sanu. Celem są pozostałości młyna wodnego przy ujściu potoku Hulski do Sanu.
  Więcej: » Hulskie młyn

Powyższe stanowi tylko kilka propozycji tras. Posiadając mapę można zaplanować znacznie więcej wariantów. Ponadto warto odbyć kilka wycieczek rowerowych lub samochodowych po najbliższej okolicy, do obejrzenia m.in. cerkiew w Chmielu, cerkiew w Smolniku, cmentarz i kościół w Dwerniku, rezerwat "Śnieżyca wiosenna" w Dwerniczku (niestety "działa" tylko wczesną wiosną :D ), kaskady na Nasiczniańskim potoku, Lutowiska (ekomuzeum "Trzy kultury") i wiele innych interesujących obiektów.

Zobacz także:

» Ścieżka przyrodniczo-historyczna "Hylaty" w Zatwarnicy
» Wokół Otrytu - trasa rowerowa
» Zatwarnica - noclegi
» Sękowiec - noclegi

opracowanie/zdjęcia: Piotr Szechyński

Literatura (rys historyczny):

Bieszczady, Słownik Historyczno-Krajoznawczy, cz.1, Gmina Lutowiska. UG - Warszawa 1995,
Słownik Geograficzny Królewstwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880,
M. Augustyn, Mieszkańcy Bieszczadów w powstaniu styczniowym, Bieszczad nr 6, UD 1999
M. Augustyn, Antropogeniczne zmiany środowiska wodnego w Bieszczadach do 1951r., Bieszczad nr 13, Ustrzyki Dolne 2007,
St. Kryciński, Cerkwie w Bieszczadach, Warszawa 1991.