Zubeńsko, [...] stanowiące królewszczyznę, zostało założone około roku 1549, na mocy przywileju wydanego przez Piotra Zborowskiego, ówczesnego starosty sanockiego. Osadźcą wsi był Jaczka ze Smolnika. Lustracja z 1565 roku stwierdziła, że we wsi uprawianych jest 5 łanów, a można było uprawiac jeszcze pięć.

Cerkiew w Zubeńsku, rok 1934.
foto: F. Strzałka

Po siedemdziesięciu pięciu latach od lokacji wsi było tu już 12 łanów wykarczowanych i uprawianych, a po najeździe Rakoczego tylko 3 łany były zagospodarowane. W roku 1880 wieś zamieszkiwało 326 mieszkańców (299 grekokatolików i 27 Żydów; 160 mężczyn i 166 kobiet) w 52 domach. W okresie międzywojennym wieś zamieszkiwało 380 mieszkańców, w tym jedna rodzina żydowska karczmarza i handlarza. Po II wojnie światowej ludność wysiedlono do ZSRR, a zabudowa została całkowicie zniszczona[...]

We wsi istniała filialna cerkiew greckokatolicka pw. św. Michała Archanioła, przyłączona do parafii w Łupkowie. Była to cerkiew w typie północno-wschodnim w wariancie bezwieżowym (wg R. Brykowskiego). Zbudowana w roku 1789 była najstarszą cerkwią tego typu. Była to świątynia drewniana, orientowana, trójdzielna z niewielką kruchtą od strony zachodniej. Wszyskie trzy pomieszczenia - babiniec, nawa i prezbiterium - o jednakowej wysokości. Nad każdym z nich znajdowała się prawdopodobnie kopuła namiotowa, łamana. Dach wspólny, wielopołaciowy, o jednej kalenicy dla nawy i babińca oraz niższej kalenicy nad prezbiterium. Dach w dolnej części łamany z okapem w jednym poziomie.

Teren dawnej wsi Zubeńsko.
foto: Piotr Szechyński

Zwieńczenie stanowiły pozorne wieżyczki sygnaturkowe z kulami i żelaznymi krzyżami. Środkowa - wyższa i większa - na sześciobocznej podstawie namiotowej. Cerkiew uległa zniszczeniu prawdopodobnie podczas II wojny światowej. Obecnie o jej istnieniu przypomina jedynie wieniec starych drzew i resztki podmurówki.

Przez Zubeńsko przebiega obecnie szlak niebieski (graniczny), który wchodzi do dawnej wsi od strony Łupkowa i kieruje się na Wysoki Groń. Do niedawna szlak niebieski z Nowego Łupkowa biegł do szosy Komańcza - Cisna a następnie przed Smolnikiem skręcał do Zubeńska. Przebieg szlaku został w roku 2007 zmieniony. Obecnie omija on fragment biegnący do w/w szosy i z Nowego Łupkowa prowadzi do Łupkowa, dalej obok cmentarza w Łupkowie i schroniska biegnie w kierunku Zubeńska.

Krzyż łemkowski na terenie dawnej wsi.
foto: Piotr Szechyński

Po wejściu na teren dawnej wsi (od Łupkowa) po prawej stronie widoczny, wystający z wysokich traw i chwastów krzyż łemkowski - w zasadzie jedyny znak, mówiący o tym, iż dawniej istniał tu cmentarz oraz cerkiew. W okresie letnim dojście na teren cerkwi jest bardzo utrudnione, ze względu na wysokie trawy. Posród drzew, resztki dawnej podmurówki cerkwi oraz resztki nagrobków - bardzo słabo widoczne, zarośnięte. Zachował się jeden krzyż żelazny oraz jeden, przewrócony, nagrobek. Po Zubeńsku nie zachowało się tu nic więcej. O samej wsi również niewiele dziś wiemy.

Wracając na szlak, udajemy się w kierunku południowo-wschodnim i wchodzimy na teren Ciśniańsko-Wetlińskiego Parku Krajobrazowego. Szlak biegnie teraz lekko pod górę. Dookoła rozległe łąki, bardzo przyjemne widoki. Na wzniesieniu, po prawej stary krzyż przydrożny na betonowym cokole.

Po kolejnych 20 minutach szlak opuszcza odkryty teren i wchodzi do lasu. Teraz nieco mocniej pod górę, kieruje się do przełęczy, pomiędzy Głębokim Wierchem a Wysokim Groniem. Dochodzimy do granicy, gdzie szlak zmienia kierunek na wschodni, idąc grzbietem granicznym. Po 30 minutach osiągamy Wysoki Groń (905m n.p.m), skąd dalej możemy się udać przez Rydoszową do Balnicy, lub zejść z W. Gronia do Woli Michowej (bez szlaku).

  Czasy przejść (szlak niebieski):

• Nowy Łupków - Wysoki Groń, ok.3 h, powrót ok. 2½ h.
• Wysoki Groń - Balnica, ok. 2½ h, powrót ok. 3 h.

Więcej zdjęć: » Miejsce po cerkwi oraz cmentarz w Zubeńsku - galeria

Zobacz także mapę WIG z roku 1938: Łupków, WIG 1938, 1:100000, obejmującą Zubeńsko, na której można zobaczyć dawny układ zabudowy wsi.

Piotr Szechyński

Literatura:

1. J. Arlet, B. Ciupka, W Gminie Komańcza, Krosno 1999,
2. R. Brykowski, Drewniana architektura cerkiewna w Polsce, na Słowacji i Rusi Zakarpackiej, Wrocław 1986.