Żurawin - ostatnia, ale najważniejsza wieś doliny Górnego Sanu. Można ją potraktować jako miejsce, skąd ruszyła ekspansja Kmitów w rejon Górnego Sanu.

Wieś, tak jak wszystkie w tym rejonie została założona na prawie wołoskim, a pierwsze wzmianki o Żurawinie pochodzą z 1444 roku. Jest to najstarsza wieś założona przez Kmitów w dolinie Sanu, powyżej miejscowości Rajskie. Wieś miała znakomitą lokalizację ponieważ prowadził przez nią jeden z głównych szlaków handlowych do Siedmiogrodu. Kmitowie celowo założyli bardzo wcześnie Żurawin, aby chronić tu swoje interesy, a jednocześnie móc rozszerzać dobra sobieńskie.

Powyżej wsi nad Sanem leżały dobra Ternowskich które należały do ziemi przemyskiej. Większość wsi powstało w tamtych rejonach w przeciągu jednego wieku. Miejscowościami które powstały na gruntach wsi Żurawin to: Stuposiany, Boberka, Lutowiska, Krywka, Smolnik, Ustrzyki Górne oraz Szandrowiec. W wieku XVI - w jego pierwszych latach - Kmitowie rozpoczęli ekspansję w górę Sanu, zakładając Dydiową i Dźwiniacz. Były to tereny które oficjalnie należały do Ternowskich. W latach 30-tych XVI wieku, Kmitowie odkupują tereny Górnego Sanu od potomków Ternowskich i włączają ten rejon do ziemi sanockiej.

W 1645 roku wieś trafia w ręce prawosławnych biskupów przemyskich, jako wieczna dzierżawa, ale dopiero na początku XVIII wieku przechodzi na rzecz zakonu Bazylianow. W Żurawinie został założony niewielki monastyr. Tak jak w wielu bieszczadzkich wsiach, byli tutaj przedstawiciele szlachty zagrodowej zawsze patriotycznie nastawionej. Bardzo ciekawe zjawisko zaobserwowano podczas spisu ludności w 1921 roku. Okazało się że wszyscy mieszkańcy z jednym wyjątkiem, podali narodowość polską, mimo że 90 procent to wyznawcy religii greckokatolickiej.

Bardzo ciekawą postacią Żurawina był wójt Teodor Basarab. Należał do patriotycznej rodziny ukraińskiej. Był zapraszany do Warszawy, a z rąk J. Piłsudskiego otrzymał jedno z najwyższych odznaczeń państwowych.

19.08.1938 roku w Żurawinie odbyła się uroczystość religijna która upamiętniała 950 rocznicę Chrztu Rusi. W uroczystości wzięło udział 6000 tysięcy wiernych.

We wrześniu 1939 roku, sowieci oczyścili 800 metrowy pas przy granicy, która przebiegała na Sanie. Rozebrano wszystkie budynki w tym rejonie. Natomiast resztę wsi rozebrano w 1953 roku. Mieszkańców wysiedlono w rejon Odessy. Obecnie istnieją tylko nowo wybudowane budynki w przysiółku Łazy oraz Syhła. Droga prowadzi do Sanu, gdzie widoczne są resztki mostu przez który można było się dostać w rejon rezerwatu torfowiskowego "Zakole". Jest on trudno dostępny do zwiedzania.

Zbigniew Jantoń

Literatura:

Bieszczady Słownik Historyczno-Krajoznawczy Gmina Lutowiska,
Mapa Bieszczady Wysokie - W. Krukar.
Informacje własne.