» Cerkwie drewniane | Cerkiew w Chmielu

Chmiel to niewielka wieś w dolinie Sanu, położona pomiędzy Dwernikiem (3km) a Sękowcem (4km) nad którą góruje masyw Otrytu od północy oraz Dwernik-Kamień (d.Holica) od strony południowej. Pomiędzy Chmielem a Dwernikiem-Kamieniem (1004m n.p.m) znajdowała się jeszcze przed wojną wieś Ruskie - dziś tylko nikłe ślady oraz przysiółek Chmielińczyk.

Jeden z zachowanych dawnych nagrobków na przycerkiewnym cmentarzu.
foto: P. Szechyński

Nazwa wsi pochodzi pradopodobnie od rosnącego tu kiedyś w ogromnych ilościach dzikiego chmielu. Wieś Chmiel lokowana została w roku 1502 na prawie wołoskim przez ród Kmitów, prawdopodobnie przez Piotra Kmitę - Marszałka Wielkiego Koronnego i Wojewodę Krakowskiego.

Chmiel liczył w 1785 roku 336 mieszkańców, w roku 1864 - ok. 250, w 1921r. - 325 a w roku 1934 - 505 mieszkańców.

Wraz z wybuchem II wojny światowej i najazdem Armii Czerwonej na Polskę, Chmiel znalazł się już we wrześniu 1939 roku pod okupacją radziecką. Rosjanie oczyścili z zabudowy 200 metrowy pas ziemi wzdłuż Sanu - zostawiając tylko cerkiew. Nagły zwrot stosunków Hitler - Stalin rzucił wieś pod okupację niemiecką, która trwała od 1941 do 1944 roku. Jesienią 1944 roku, główna część wsi znajdująca się po lewej stronie Sanu przeszła ponownie pod okupację radziecką i została włączona do ZSRR. Chmiel wrócił do Polski w roku 1951 w ramach tzw. równania granic - bez mieszkańców.

Dziś wieś przybiera wyraźnie letniskowy charakter. Domki, agroturystyka, jazdy konne. Niestety architektonicznie: szwarc, mydło i powidło.

Cerkiew w Chmielu pierwotnie powstała pradopodobnie w XVIw. Pierwsze wzmianki o uposażeniu tejże cerkwi pochodzą z roku 1584. Kolejna - druga - cerkiew została zbudowana w miejsce starej (prawdopodobnie) w 1795r. i istniała do roku 1904.

Cerkiew w Chmielu
foto: P. Szechyński

Obecna, drewniana cerkiew greckokatolicka pw. św. Mikołaja zbudowana została w roku 1906, konsekrowano ją rok później - 1907 - pod pierwotnym wezwaniem. Jest to cerkiew trójdzielna o konstrukcji zrębowej, dwie zakrystie. Obiekt jednokopułowy - kopuła nad nawą, natomiast nad przedsionkiem i prezbiterium niewielkie wieżyczki. W wyniku wysiedleń ludności w roku 1947, cerkiew została opuszczona. Służyła m.in. jako magazyn straży pożarnej w latach sześćdziesiątych. W 1969 roku, po długich staraniach obiekt został zagospodarowany na świątynię rzymskokatolicką, jako kościół filialny. Pełni tę funkcję do dziś wchodząc w skład parafii rzymskokatolickiej w Dwerniku. Z dawnego wyposażenia nie zachowało się nic.

Cerkiew jest znana również z epizodu związanego z kręceniem tu pożaru Raszkowa w filmie "Pan Wołodyjowski" J. Hoffmana. Plotka głosi, iż cerkiew miała być spalona dla potrzeb filmu a udało się ją uratować dzięki protestom środowiska konserwatorów zabytków. Filmowcy prawdopodobnie nie mieli zamiaru jej jednak spalić - obszerny opis tej historii oraz zdjęcia z planu filmowego w Chmielu: » Bieszczady w filmie - rozdział: "Raszków płonie w Chmielu".

Jak podaje Stanisław Kryciński w swoich "Cerkwiach w Bieszczadach" (wyd.I - 1991), w latach 1890 - 1938 liczba wiernych oraz nazwiska parochów przedstawiają się następująco:

Paroch:

• 1890r. - dojeżdżający z innej parafii,
• 1918r. - p.o. parocha ks. Josyf Wołyneć (ur. 1884r.)
• 1938r. - p.o. parocha ks. Petro Woljanowycz (ur. 1910r.)

Liczba wiernych:

• 1890r. - 300,
• 1918r. - 392,
• 1938r. - 531

Odwiedzając to miejsce, warto również zwrócić uwagę na przycerkiewny cmentarz z zachowanymi kilkoma starymi nagrobkami. Znajduje się tu m.in. nagrobek właściciela miejscowych dóbr ziemskich Emila Ricci (zm. 1875r.) oraz nagrobek miejscowego proboszcza Feliksa Dołżyńskiego lub Dołżyckiego (wg różnych źródeł). Zdjęcia wszystkich zachowanych do dnia dzisiejszego przedwojennych nagrobków można zobaczyć w galerii:
» cmentarz w Chmielu - zdjęcia

Herb na płycie nagrobnej z 1644r.
foto: P. Szechyński

Niewątpliwie bardzo ciekawą pamiątką, która zachowała się przy cerkwi, jest płyta nagrobna z roku 1644. Naniesiono na nią inskrypcje w języku staro-cerkiewno-słowiańskim oraz herbem identyfikowanym najczęściej jako Sas, co nie jest jednak do końca pewne. Rozbieżne są również zdania co do jej przeznaczenia. St. Kryciński podaje, iż wg miejscowej tradycji płyta leżała na grobie biskupa Hieronima Ustrzyckiego herbu Przestrzał. Biskup zmarł jednak dopiero w roku 1746, a herb trudno skojarzyć ze znakiem Przestrzał. Najbardziej pradopodobna wzmianka, mówi iż była to płyta niejakiej Fieronii z Dubrawskich Orlickiej, zmarłej w roku 1644. Leżącą jeszcze do niedawna w pobliżu cerkwi płytę, ustawiono przy jej tylnej ścianie, pod dachem, celem zapobieżenia dalszemu niszczeniu. Obecnie inskrypcje są już słabo czytelne.

Będąc w Chmielu warto odwiedzić ten stojący przy głównej drodze, ciekawy zabytek. Należy również dodać, że jest to jedyna cerkiew, która ocalała w tej części Bieszczadów, lub jedna z dwóch - jeśli do Bieszczadów zaliczymy Smolnik nad Sanem z cerkwią bojkowską z 1791r.

Na zdjęciach od lewej: cerkiew w Chmielu, płyta nagrobna z 1644r., dawne nagrobki.

opracowanie, zdjęcia: P. Szechyński
wykorzystano informacje umieszczone przy obiekcie.