» Cerkwie drewniane | Cerkiew w Smolniku n.Sanem

Cerkiew w Smolniku nad Sanem położona jest na wzgórzu ok. 300 metrów od szosy Ustrzyki Górne - Lutowiska. Przy szosie znajduje się tablica z oznakowanym dojazdem - 1200m "betonówką". Obiekt znajduje się na Szlaku Architektury Drewnianej.

Cerkiew w Smolniku.
foto: P. Szechyński

Świątynia stoi samotnie pośród starodrzewiu, obok znajduje się dawny cmentarz przycerkiewny z zachowanymi kilkoma nagrobkami. Niegdyś obiekt ten znajdował się w centrum wsi a Smolnik stanowił jedną całość z Procisnem. Po przejściu frontu w 1944 roku wieś włączono do ZSRR. We wsi powstał kołchoz, mieszkańcy zaczęli odbudowywać swoje domy.

W 1951 roku Smolnik powrócił do Polski - bez mieszkańców, których przesiedlono do obwodu nikołajewskiego. Wszystkie domy rozebrano w latach 50 i 60 ubiegłego stulecia. Ocalała jedynie cerkiew. Obecny Smolnik znajduje się w kierunku północnym od ówczesnego w miejscu przysiółka Syhły, przy szosie do Lutowisk.

Dla porównania - cerkiew w stylu bojkowskim w Chrewcie z 1670r. (wg innych źródeł z 1708r.) Rozebrana dopiero w latach 50 XXw. w związku z budową zbiornika solińskiego - byłaby najstarszą tego typu cerkwią w Polsce.

Greckokatolicka cerkiew parafialna pw. św. Michała Archanioła zbudowana została w roku 1791 w zastępstwie poprzednich: pierwszej - prawdopodobnie spalonej przez Tatarów oraz kolejnej - wzniesionej po roku 1672. Obecny obiekt ulokowano jednak na nowym miejscu. Drewniany budynek został wzniesiony w stylu tzw. bojkowskim (archaicznym). Cerkwie tego typu znajdowały się dawniej jeszcze m.in. w Caryńskiem, Sokolikach, Stuposianch czy Chrewcie. Wszystkie zostały rozebrane lub zniszczone a obiekt w Smolniku jest jedynym zachowanym w Bieszczadach i jednym z trzech zachowanych w Polsce. Tym drugim jest cerkiew z Grąziowej stojąca w sanockim skansenie a trzecim cerkiew w Liskowatem.

Smolnicka cerkiew w stylu bojkowskim jest obiektem trójdzielnym (babiniec, nawa i prezbiterium) o konstrukcji zrębowej, osadzona na kamiennej podmurówce. Dachy nad sanktuarium, nawą i babińcem namiotowe z załomem, zwieńczone są tzw. makowicami. Nad sanktuarium i nawą znajdują się kopuły brogowe, zrębowe z załomem, natomiast nad babińcem sklepienie kolebkowe. Część środkowa - nawa - jest większa od babińca i prezbiterium. Wszystkie trzy części na planie kwadratu.

W latach 1890 - 1938 liczba wiernych przedstawiała się następująco:

Wierni:

• 1890r. - 368
• 1918r. - 449
• 1938r. - 604

Parochami byli wówczas:

• 1890r. - ks. Paweł Stukacz
• 1918r. - ks. Joan Zając
• 1938r. - ks. Wasyl Tryceckyj

Cerkiew w Smolniku.
foto: P. Szechyński

Cerkiew została odnowiona w roku 1921, wówczas pokryto ją blachą. Po ponownym włączeniu do Polski (1951) była opuszczona i nieużytkowana, co sprzyjało kradzieżom i dewastacji. Rozebrano także drewnianą dzwonnicę. W 1969r. wyremontowany został dach - blachę zamieniono na gonty. Od lat 70 XXw. interesowała się nią parafia rzymskokatolicka w Lutowiskach celem przejęcia. Formalnie została jej przekazana w roku 1973 a w roku 1974 obiekt poświęcił biskup przemyski Ignacy Tokarczuk i od tego czasu pełni funkcję kościoła rzymskokatolickiego pw. Wniebowzięcia NMP (filia parafii w Lutowiskach). Msze święte w niedzielę o godzinie 9.30.

Wewnątrz zachowała się polichromia z XVIII wieku oraz obraz Wniebowzięcia Matki Boskiej z 1748r. Dwie ikony ze smolnickiej cerkwi znajdują się obecnie w Muzeum Sztuki Ukraińskiej w Lwowie: Zaśnięcie Marii Panny z 1547 roku oraz Matka Boska Hodegetria, również z okolic roku 1547. Przy cerkwi prowadzone są obecnie prace konserwatorsko-remontowe.

Cmentarz obok cerkwi.
foto: P. Szechyński

Obok cerkwi znajduje się niewielki cmentarz. Zachowało się zaledwie kilka dawnych nagrobków. Pierwotnie był tu cmentarz cerkiewny - z którego nie zachował się żaden nagrobek oraz cmentarz grzebalny. Od roku 1852 oba cmentarze połączone ze sobą zajmowały 28 arów. Przed 1890r. ich powierzchnia wzrosła do 40a. W Smolniku pochowany został m.in. ks. Józef Czyżyłowicz, proboszcz z Ożomli i dziekan w Sądowej Wiszni. Po roku 1951 cmentarz został opuszczony i sukcesywnie dewastowany. Ostatecznej dewastacji dokonano w latach 1980-1981. W 1982 roku jeden z nagrobkowych krzyży żeliwnych został przeniesiony do przysiółka Chmielu - Otryt Górny i umieszczony na drzewie przy ścieżce do Chaty Socjologa. W 1988 odnowiono trzy z czterech zachowanych nagrobków podczas obozu zorganizowanego przez Społeczną Komisję Opieki nad Zabytkami Sztuki Cerkiewnej przy ZG TOZ w Warszawie.

Na zdjęciach od lewej: (1) widoczne opasanie cerkwi oraz dachy namiotowe z załomem,
(2) widoczna większa nawa, natomiast okapy dachowe umiejscowione są w jednym poziomie,
(3) prace remontowe, opasanie na rysiach,
(4) makowica zakończona krzyżem greckim,
(5) opasanie cerkwi, ściany powyżej opasania kryte gontem,
(6) drzwi

Więcej zdjęć: » Cerkiew w Smolniku n.Sanem - galeria

opracowanie oraz zdjęcia: Piotr Szechyński

Literatura:

Cerkwie w Bieszczadach, Stanisław Kryciński; Warszawa 1991,
Słownik Historyczno-Krajoznawczy Bieszczady - Gmina Lutowiska; Ustrzyki G. - Warszawa 1995,
Cerkwie drewniane Karpat (Polska i Słowacja), Magdalena i Artur Michniewscy, Marta Duda; wyd. Rewasz, Pruszków 2003,
Ukraińskie cerkwie drewniane, geneza i rozwój form; Lwów 1937,
Informacje własne.