» Cerkwie murowane | Cerkiew w Krywem

Położona w niezwykle malowniczej bieszczadzkiej dolinie u podnóży Otrytu wieś Krywe nad Sanem, opustoszała całkowicie w roku 1947.

Krywe; ruiny cerkwi św. Paraskiewii - część wschodnia, stan na rok 2007.
foto: P. Szechyński

Najpierw, tuż po zakończeniu II wojny światowej gdy wieś została przecięta granicą państwową w wyniku której część przypadła Polsce a część ZSRR, wysiedlono niewielką część mieszkańców - ok. 16 rodzin do Związku Radzieckiego. Stało się tak dlatego, że większość mieszkańców Krywego skryła się w tym czasie w lesie.

Na przełomie kwietnia i maja 1947, w ramach akcji "Wisła", oddział Ludowego Wojska Polskiego dokonał wysiedlenia większości pozostałych mieszkańców w liczbie ok. 320 osób. Wywieziono ich do powiatu Szczecinek w zachodniopomorskiem. Zaraz po opuszczeniu Krywego przez mieszkańców podpalono wszystkie zabudowania, pozostawiając jedynie cerkiew.

Krywe; ruiny cerkwi - część wschodnia, stan na rok 2002 - resztki łuku nad oknem; obecnie nieistnieje.
foto: P. Szechyński

Do dnia dzisiejszego zachowały się jedynie niewielkie fragmenty dawnych zabudowań: pozostałości dworu, tartaku oraz fragmenty podmurówek kilku budynków. Oszczędzonej przez wojsko polskie cerkwi nie było sądzone pozostać długo w kompletnym stanie. Ograbili ją mieszkańcy okolic Wołkowyji (prawdopodobnie) - zdjęto nawet blachy z pokrycia dachu oraz zdewastowano. Dla zatarcia śladów dodatkowo obiekt został podpalony.

Cerkiew greckokatolicka pw. św. Paraskiewii w Krywem, była najprawdopodobniej trzecią z kolei cerkwią w tym miejscu. Pierwsza wzmianka o cerkwi pochodzi już z roku 1589. Następna cerkiew - pw. św. Mikołaja - wzmiankowana była w roku 1756. Ostatnia, murowana, zbudowana została w roku 1842; była cerkwią parafialną - funkcję parocha w latach budowy pełnił Józef Ferentsek. Budowla orientowana - z prezbiterium od wschodu, cerkiew ulokowana na wzgórku o nazwie Diłok w myśl powszechnej zasady, iż Dom Boży powinien stać wyżej niż reszta zabudowań.

Krywe; ruiny cerkwi - część południowa, rok 2006.
foto: P. Szechyński

Parochami (proboszczami) byli kolejno:

• 1828 - Jan Trzciański
•1839-1862 - Józef Ferentsek
•1864-1879 - Andrij Koczyrkewycz
•1890 - Mychajło Popil
•1895-1910 - Jeronim Morawśkij
•1914-1942 - Stanysław Sorokiwskyj

Liczba wiernych:

•1880 - 329
•1890 - 369
•1918 - 527
•1939 - 976

Przy cerkwi istniało założone w roku 1905 bractwo trzeźwości (bractwa te miały na celu walkę z pospolitym pijaństwem u chłopów) oraz skarbona cerkiewna, która powstała rok wcześniej.

Krywe; ruiny cerkwi - widok z wnętrza.
foto: P. Szechyński

Gruntownego remontu dokonano w roku 1916. Zmieniony został m.in. kształt okien oraz dobudowano neoromański szczyt od strony zachodniej. Zlikwidowana została również zakrystia mieszcząca się po stronie północnej a wejście do niej zamurowano.

14 sierpnia 1938 roku odbyła się w Krywem uroczystość z okazji 950-lecia Chrztu Rusi, przy cerkwi postawiono pamiątkowy krzyż.

Obok cerkwi, po stronie południowej, znajduje się zbudowana po roku 1852 murowana dzwonnica parawanowa. Obecnie w ruinie - pozbawiona dachu oraz dzwonów.

Dziś cerkiew jest w całkowitej ruinie, jednak są to najlepiej zachowane ruiny cerkwi w Bieszczadach. Zachowana jest cała fasada zachodnia oraz wszystkie pozostałe ściany. Zawaliły się łuki nadokienne na ścianie północnej i obecnie jest ona w najgorszym stanie. Między rokiem 2001 a 2005 zawalił się również łuk na ścianie wschodniej - za prezbiterium. We wnętrzu do niedawna były resztki posadzki z płyt terakotowych - obecnie praktycznie nieczytelne. Na ścianie zachodniej (frontowej) żeliwny krzyż po prawej stronie od wejścia - prawdopodobnie pochodzi on z nagrobka Julii Pisarczuk. Część ścian - zwłaszcza zachodnia - zniszczona napisami przez niedorozwiniętych turystów.

Krywe; północna część cmentarza.
foto: P. Szechyński

Cmentarz cerkiewny usytuowany był wokół cerkwi. Połączony z cmentarzem grzebalnym znajdującym się na północ od niej. Łącznie cmentarz zajmował powierzchnię 28 arów. Po wojnie zdewastowany, zachowało się kilka nagrobków oraz mogiły ziemne po stronie północnej. Latem zaniedbany i zarośnięty.

Odnaleźć tu można nagrobek dawnej właścicielki majątku Krywe - Julii Pisarczuk, która wraz z mężem Mikołajem była w posiadaniu Krywego od roku 1874 do śmierci w roku 1886. Pod nagrobkiem zniszczona krypta; pochowany był tu również Illarion Sollohub (1884†1886 - Sołohub to nazwisko księdza; ks. Bazyli Sołohub - proboszcz parafii w Tarnawie Wyżnej był mężem Zofii Pisarczuk). 8 lat później Krywe zostało zbyte na rzecz małżeństwa de Levoaux. Ponadto piaskowcowy nagrobek Fedia Dacio, grób zmarłej w 1945 roku K. Jaskółki i 3 letniego Józefa (dodano marmurową płytę) oraz kilka betonowych i piaskowcowych nagrobków (lub ich fragmentów) pozbawionych inskrypcji. Cmentarz w Krywem był porządkowany w roku 1993 podczas obozu Społecznej Komisji Opieki nad Zabytkami Sztuki Cerkiewnej przy ZG TOnZ w Warszawie. Dokonano uporządkowania cmentarza i konserwacji części nagrobków. Wówczas jeszcze na nagrobku J. Pisarczuk znajdował się żeliwny krzyż, który to (prawdopodobnie) obecnie wisi na ścianie cerkwi. Nagrobek F. Dacio po konserwacji był dwukrotnie wyższy niż obecnie, być może jest bardzo głęboko wkopany lub został przełamany.

Cerkiew w Krywem, widok od strony południowej.
foto: P. Szechyński

Cerkiew i cmentarz w Krywem wchodzą w skład kompleksu "Wieś Krywe", podobnie jak znajdujący się poniżej dwór. Przy niewielkim wąwozie oddzielającym dwór od cerkwi a którym biegła niegdyś droga znajdowała się plebania. Dzisiejsze - głównie popegeerowskie drewniane zabudowania oraz "chatka" znajdują się poza terenem zabudowy wsi. Dawne Krywe rozciągało się wzdłuż potoku wpadającego do Sanu.

Poniżej kilka zachowanych nagrobków wg stanu na rok 2006 i 2007:

Nagrobek Julii Pisarczuk. Inskrypcje niemal zupełnie nieczytelne:
Tu spoczywa Julia Pisarczuk .... na .... Krywego ; 1808†1886
foto: P. Szechyński

Jeden z nagrobków; brak inskrypcji.
foto: P. Szechyński

Nagrobek Fedia Dacia. Dawniej widoczny był napis: 1900 Fedio Dacio oraz płaskorzeźba przedstawiająca serce i gołębia.
foto: P. Szechyński

Ś†P
Katarzyna Jaskółka ; ur. 1899; zm. 1945; Pokój jej duszy.
Na płycie dodano: Józef; 1941 - 1944.
foto: P. Szechyński

Krzyż; prawdopodobnie z nagrobka Pisarczuków.
foto: P. Szechyński

Więcej zdjęć w galerii: » Krywe, Tworylne, Hulskie
Zobacz także: » Krywe - rys historyczny

Dojście:

Ścieżką historyczno-przyrodniczą z Zatwarnicy, oznaczoną kolorem czerwonym, stanowiącą fragment ścieżki Przysłup (Caryński) - Krywe nad Sanem. W Krywem ścieżka kończy swój bieg. Czas dojścia ok. 1 3/4h. Powrót do utwardzonej drogi możliwy ścieżką niebieską wychodzącą od cerkwi; dalej tą samą trasą.

• Drogą/ścieżką z Rajskiego przez Obłazy i Tworylne. Trasa nieoznakowana.
Czas dojścia ok. 3-3,5h. Więcej: » Tworylne i Krywe z Rajskiego

• Most na Sanie łączący Krywe z drogą Rajskie - Sękowiec nie istnieje; zawalił się podczas roztopów w roku 1999 (zbudowany w 1983).

opracowanie/zdjęcia: Piotr Szechyński

Literatura:

St. Kryciński: Cerkwie w Bieszczadach, Warszawa 1995,
Bieszczady, Słownik Historyczno-Krajoznawczy; cz.I, Gmina Lutowiska. UG - Warszawa 1995,
Słownik Geograficzny Królewstwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880.