» Cerkwie drewniane | Cerkiew w Górzance

Dawna cerkiew greckokatolicka pw. św. Paraskewy w Górzance znajduje się na niewielkim wzgórzu, w otoczeniu starych dębów, przy drodze prowadzącej z Wołkowyji do Baligrodu. Poniżej cerkwi współczesna kapliczka rzymskokatolicka.

Cerkiew w Górzance.
foto: P. Szechyński

Pierwsza wzmianka o cerkwi w tej miejscowości pochodzi z roku 1599 i wspomina drewnianą cerkiew stojącą wówczas na wzgórzu zwanym Bylite. Cerkiew spłonęła a kolejną wzniesiono w roku 1718 już na nowym miejscu. W roku 1835 rozpoczęto obok niej budowę kolejnej - stojącej do dziś drewnianej cerkwi. Konsekracja odbyła się 10 września 1838 roku. Fundatorem cerkwi był ówczesny właściciel Górzanki - Feliks Giebułtowski (wg innych źródeł był to Piotr Glajzer).

Świątynia została odnowiona w roku 1912. Prace malarskie (polichromia figuralna) wykonał wówczas Włodzimierz Pawlikowski. Od roku 1948 jest użytkowana jako kościół rzymskokatolicki - najpierw filialny a od 1969 jako kościół parafialny pw. Wniebowstąpienia Pana Jezusa.

Fragment dawnego ikonostasu.
foto: J. Milczanowska

Cerkiew w Górzance jest obiektem drewnianym ustawionym na kamiennej podmurówce, dwudzielnym (nawa, prezbiterium), orientowanym - prezbiterium od wschodu. Konstrukcja cerkwi zrębowa, oszalowana deskami. Prezbiterium na planie kwadratu z zakrystią od północy. Nawa jest szersza - na planie prostokąta. Od zachodu przedsionek konstrukcji słupowej, nad nim wieżyczka. Stropy płaskie.

Ściany nawy wewnątrz i na zewnątrz wzmocnione są lisicami (pionowe "kleszcze" ściągnięte śrubami, które mają za zadanie zapobiec wypaczaniu się ścian). Chór muzyczny nadwieszany z wybrzuszonym parapetem. Drzwi z przedsionka do nawy klepkowe (w XIXw. zamek z szyldem). Na zewnątrz podmurowanie osłonięte fartuchem z blachy, gzyms wieńczący profilowany.

Boczny ołtarzyk.
foto: J. Milczanowska

Okna zamknięte są półkoliście, z gzymsami nadokiennymi krytymi daszkami pulpitowymi. Dachy cerkwi kryte są blachą. Nad prezbiterium znajduje się dach kalenicowy, o trzech połaciach wklęsłych. Nad nawą wyższy, dwuspadowy z sześcioboczną wieżyczką na sygnaturkę o cebulastym hełmie. Nad zakrystią - dwuspadowy, nad przedsionkiem - dwuspadowy z wtopioną czworoboczną wieżyczką pobitą blachą, krytą dachem namiotowym (trójkątne połacie, które zbiegają się w jednym wierzchołku).

Wewnątrz znajdują się fragmenty rzadko spotykanego ikonostasu w formie płaskorzeźbionych figur. Ikonostas ten początkiem XX wieku został zakwestionowany przez biskupa jako niekanoniczny - w myśl zasady że ikonostas powinien składać się z ikon malowanych, wykonanych wg ściśle przestrzeganych reguł. Nakazano go rozebrać, co stało się w roku 1912.

Poszczególnie jego części zostały rozwieszone w różnych miejscach świątyni. Na pierwotnym miejscu pozostała natomiast grupa Pasji oraz rząd proroków. Pozostałę figury znajdują się na ścianach przedsionka. Ikonostas ten powstał prawdopodobnie w I połowie XVIII wieku; wszystkie postacie były wycięte z deski a następnie rzeźbione i polichromowane. Z późniejszego - już malowanego - ikonostasu przetrwały do dziś ikony z rzędu Deesis.

Rzeźbiony konfesjonał.
foto: J. Milczanowska

W świątyni znajdują się również dwa ołtarze boczne i ołtarz główny z czasu budowy cerkwi. Jeden z nich to ołtarz przeniesiony z kościoła w Wołkowyji (kościół rozebrano ze względu na napełnianie zbiornika solińskiego), na którym znajduje się obraz św. Ignacego Loyoli z początku XIXw. Ponadto dwa ludowe krzyże procesyjne z XIX wieku, późnobarokowy krucyfiks z XVIII wieku o nieproporcjonalnie długich ramionach oraz dwa cynowe lichtarze - również z XVIIIw, a w nawie rzeźbione konfesjonały.

Liczba wiernych:

•1880 - 256
•1890 - 279
•1918 - 310
•1938 - 372

Ostatnim greckokatolickim proboszczem Górzanki był ks. Andrzej Mokry. Obecnym proboszczem kościoła jest ks. Piotr Bartnik - osoba mająca ogromny wkład w stan i wyposażenie świątyni.

Przy cerkwi murowana dzwonnica wzniesiona w II połowie XIX wieku. Dzwonnica otynkowana, parawanowa, trójarkadowa z dachem dwuspadowym krytym blachą. Dzwon z 1744r.

Obok cerkwi » cmentarz w Górzance z kilkoma dawnymi nagrobkami, m.in. nagrobek Maksyma Pietraża (zm. 1875), kamienny, z żelaznym krzyżem.

Cerkiew oraz wiekowy dąb.
foto: P. Szechyński

Więcej zdjęć cerkwi: Cerkiew w Górzance - zdjęcia

Literatura:

Katalog zabytków sztuki - województwo krośnieńskie; pod redakcją Ewy Śnieżyńskiej-Stolotowej i Franciszka Stolota. (wstępną inwentaryzację przeprowadzili Ryszard Brykowski i Kazimiera Kutrzebianka). Polska Akademia Nauk Instytut Sztuki Warszawa 1982,
St. Kryciński: Cerkwie w Bieszczadach, Warszawa 1995,
M. i A. Michniewscy, M. Duda: Cerkwie drewniane Karpat - Polska i Słowacja, Pruszków 2003,
Słownik Geograficzny Królewstwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880.