Rajskie - to niewielka obecnie miejscowoś położona przy trasie małej obwodnicy bieszczadzkiej, nad malowniczą zatoką przy ujściu rzeki San do Jeziora Solińskiego. Obecnie posiada charakter typowo letniskowy.

Rajskie - widok z Hrabu na zatokę.
foto: P. Szechyński

Podczas powierzchniowych badań archeologicznych przeprowadzonych w tej miejscowości przez 3 ekipy archeologów na stożkowatym wzgórzu w kształcie elipsy położonym wśród podmokłych łąk na lewym brzegu Sanu w odl. ok. 100m na północ od cerkwi (w miejscu z natury obronnym) odkryto zabytki prezentujące kulturę łużycką i wczesne średniowiecze. Brak dokładnych badań uniemożliwia stwierdzenie, czy była tu osada otwarta, czy też niewielkie grodzisko. Nazwa wsi Rajskie kształtowała się w XV i XVIw. Wieś zmieniała wówczas nazwę z Ralskie (1425) na Rayskie (1436), Ralskye (1441), Ralszke (1482), Ralschkye (1489), Rayszkye (1493) i Ralskye (1530).

1425r. -przynosi pierwszą historyczną i ciekawą zarazem wzmiankę o miejscowości, z której dowiadujemy się, iż katolik Jan z Rajskiego zobowiązał się przed sądem ziemskim, że nie będzie nadal mieszkał wspólnie z kobietą nie ochrzczoną, Wołoszką Tatianą, z którą mieszkał od dłuższego czasu, pod groźbą spalenia go ogniem bez osobnego dowodu.

1436r. - wieś była własnością szlachecką w sobieńskich dobrach Kmitów w historycznej ziemi sanockiej. Z akt sądowych dowiadujemy się, iż Jan Goligay ze Strzałkowa jako zastępca swojej żony Małgorzaty pozwał przed sąd kasztelana przemyskiego Mikołaja Kmitę z Wiśnicza za zajęcie gwałtem dóbr ojczystych Małgorzaty, przypadłych jej prawem bliższości po jej bracie rodzonym zm. Janie Kmicie i dzieciach tegoż z Bachórza: tj. zamek Sobień z wsiami i wolami doń należącymi: Solina, Rajskie, Chrewt i innymi.

Rajskie - kapliczka na Hrabie.
foto: P. Szechyński

1441r. - nastąpił podział dóbr między Małgorzatą (żoną Przedpełka Mościca z Wielkiego Koźmina), a jej stryjem Mikołajem Kmitą z Wiśnicza, kasztelanem przemyskim, na mocy którego Małgorzata odstąpiła stryjowi Mikołajowi i jego synom zamek Sobień z wsiami do zamku należącymi: Solina, Rajskie, Chrewt i inne.

1457r. - Stanisław, Mikołaj i Jan, bracia niedzielni z Wiśnicza i synowie Mikołaja z Sobienia pozwali kasztelana lwowskiego Jana Kmitę z Wiśnicza o gwałtowne zajęcie dóbr przypadłych im sorte vulgariter loszem: zamku Sobień i wsi Rajskie, Chrewt, Jankowce i inne.

1481r. - Jan Kmita z Sobienia, własciciel Rajskiego pozwał do sądu szlachetnie urodzonych Jana, Rafała, Mikołaja i Seweryna Tarnawskich o zabranie m.in 5 wołów wartości 10 grzywien pracowitemu Iwanowi z Rajskiego.

1482r. - Hryć kniaź z Rajskiego występował jako ławnik sądu leńskiego wsi prawa wołoskiego zwanego "strągą" w Lesku w obecności zarządcy, krajnika i 6 innych kniaziów, gdzie kniaź Jaromir z Chrewtu przekazał połowę swego kniaźstwa w Chrewcie dzieciom swego syna Szemuczka, a połowę panu Janowi Kmicie Sobieńskiemu. Jako mieszakniec Rajskiego wymieniony jest też Hywan Wecznyk.

1489r. - kasztelan sanocki Stanisław Kmita zapisał swojej żonie Katarzynie, córce Jana Amora z Tarnowa 6000zł węgierskich na połowie swych dóbr: zamku Sobień i wsi do niego należących: Myczkowce, Solina, Rajskie, Chrewt, Polana, Tworylne i inne.

Rajskie, dzisiejsze zabudowania wsi.
foto: P. Szechyński

1493r. - w źródłach występuje pop Baytko z Ralskyego i jego dzieci: Łukacz, Demko i Iwanek. Może już była cerkiew? 1508r. - w źródłach występuje sołtys Roman z Rajskiego.

1518r. - miejscowość przeszła na własność Piotra Kmity, kasztelana wojnickiego i marszałka wielkiego koronnego oraz jego brata rodzonego Stanisława Kmity z Leska. W 1526 roku - we wsi uprawiano 7 łanów ziemi, był młyn i pop.

1529r. - właścicielami wsi są bracia Piotr i Stanisław Kmitowie z Leska. Rok później - w 1530, nadal uprawiano 7 łanów ziemi, we wsi był młyn i pop a sołtys płacił ze swego łanu 12 groszy podatku.

1531r. - wzmianka o wsi prawa wołoskiego (Ralskye valachica).

1536r. - we wsi prawa wołoskiego (ville iuris valachici Ralskye) uprawiano 7 łanów ziemi, były dworzyszcza wołoskie, sołtys, czynny młyn i pop.

1540r. - Sawko, kniaź z Rajskiego założył Ralską Wolę, czyli dzisiejszy Sawkowczyk.

1606 - 1616r. - aktywnym kupcem był Kopko z Rajskiego sprzedający chmiel i wino na jarmarkach w Lesku, Birczy, Krakowie, a nawet w Pradze.

1672r. - po najeździe Tatarów we wsi należącej wówczas do Romerów ocalały tylko 4 domy, gdyż jej zabudowania ordyńcy spalili, a mieszkańców uprowadzili w jasyr.

1773r. - tuż po I rozbiorze Polski wieś była własnością Józefa Ossolińskiego, wojewody wołyńskiego.

1775r. - wzmiankowana jest kaplica rzymskokatolicka w miejscowym dworze.

Rajskie, opuszczone budynki stajni.
foto: P. Szechyński

1816r. - według danych wojskowego spisu konskrypcyjnego sporządzonego dla potrzeb armii austriackiej we wsi były 72 domów, w których mieszkało 145 rodzin (w tym 1 duchownego, 2 szlacheckie i 1 urzędnika). Na 61 chłopów zdolnych do służby wojskowej 50 było całkiem niezdolnych, 2 mniej użytecznych, 4 czasowo zwolnionych, 1 wdowiec z dziećmi bez opieki. Żadnej osoby ze wsi nie powołano wówczas do służby wojskowej, a 1 chłopa przeznaczono do posługi transportu i załadunku. Na ogólną liczbę 463 mieszkańców było 235 kobiet i dziewcząt, 105 mężczyzn żonatych, 123 mężczyzn nieżonatych lub wdowców, 29 chłopców w wieku 15 - 17 lat i 76 chłopców w wieku do 14 lat. Podczas spisu 1 osoba nieobecna znajdowała się w cyrkule leskim, 4 poza granicami cyrkułu. Z inwentarza żywego odnotowano: 82 woły, 56 krów, 7 owiec i tylko 5 koni (w tym 2 wałachy i 3 klacze). Prawdopodobnie wojny napoleońskie spowodowały ich zabranie dla potrzeb armii.

XIXw. - w poł. Tego stulecia wieś dzierżawił Teofil Romer, uczestnik powstania w 1846 r. Za udział w nim został skazany na 12 lat twierdzy.

1863r. paroch z Rajskiego ks. Kuryło Czajkowski poświęcił w cerkwi Polakom wyruszającym do powstania styczniowego sztandary i broń, za co był przez 6 tygodni więziony w Sanoku. Podczas powstania zginął bohaterską śmiercią w Sandomierskiem syn zarządcy tutejszego majątku Ksawery Antoni Romer, urodzony w Rajskiem.

Rajskie, z lewej Hrab, z prawej łąki zwane Jutryna.
foto: P. Szechyński

1870r. - przed 1870 rokiem została założona kopalnia ropy naftowej prze ówczesną właścicielkę majątku Urszulę z hr. Łosiów hr. Golejewską. W 1870 majątki Rajskie, Sakowczyk, Studenne i Jaworzec po Karolu hr Łosiu przeszły w równych częściach na jego spadkobierców: Urszulę z hr. Łosiów hr. Golejewską, Andrzeja hr Łosia, Jadwigę z hr. Łosiów hr. Bobrowską, Julię hr. Łoś i Bronisława hr. Łosia. Z upływem lat między rodzeństwem dochodziło do regulacji spadku po ojcu. Rajskie i Studenne były wsiami z naturalnymi wyciekami oleju skalnego. Pierwsze badania geologiczne przeprowadził tutaj C.M. Paul odnotowując istnienie obfitych naturalnych wycieków. Rozpoczęto ich eksploatację, jednak nie zachowały się szczegółowsze informacje o wielkości i miejscach wydobycia ropy w tym majątku.

1872-75r. - wybudowano w Rajskiem cerkiew murowaną, którą odnawiano w 1898r. UB zniszczyło ją w 1980r. Obraz - ikona Matki Boskiej Tuchowskiej z I poł. XVII w. znajdujący się ongiś w tej cerkwi został uratowany i przechowywany jest aktualnie w Muzeum Narodowym w Krakowie.

1880r. - odwiercono szyb o nazwie Bronisław (prawdopodobnie w miejscu starszego) i opracowania podają ten fakt jako odkrycie ropy w Rajskiem. W tym czasie na prawym brzegu Sanu (najstarsza część kopalni) istniały już szyby noszące imiona: Urszula, Wanda, Tadeusz, Maria, Tony, Regina tj. imiona współwłaścicieli kopalni i właścicieli majątku przed jego rozdrobnieniem.

1881r. - w wyniku umowy między Urszulą z hr. Łosiów hr. Golejewską i Zofią z Gołuchowskich hr. Łoś klucz rajski stał się w całości własnością Urszuli hr. Golejewskiej.

1884r. - wykonano trzy dalsze odwierty ropy naftowej, które zapoczątkowały rozwój kopalni na większą skalę.

Rajskie, zatoka. Z lewej Horbek.
foto: P. Szechyński

1888r. - Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego podaje, iż Rajskie (429m n.p.m.) wraz z Sakowczykiem było wsią położoną na lewym brzegu Sanu, tworzącym w tym miejscu silne zagięcia przy omijaniu stromo w dolinę rzeki spadających ścian pasma górskiego. Na płd.-zach. od wsi wznosiła się Tousta (748m), na zach. Kiczera (605m), na płd. Otryt (752m), a od wschodu stoki górskie dochodzące do 562m. Wieś graniczyła wówczas na płd. Z Horodkiem (Gródkiem), na wschodzie przez San z Chrewtem (6 km), na płd. Ze Studennem. Od zachodu i wschodu obszar wsi oblewały wody rzeki Solinki i Sanu. W owym czasie (w latach 80. XIXw) wieś była siedzibą parafii greckokatolickiej, (w dekanacie zatwarnickim), która obejmowała swym zasięgiem także Horodek (Gródek), Studenne i Sakowczyk. Rzymscy katolicy należeli do parafii w Wołkowyi. Liczyła 111 domów, 772 mieszkańców (Sakowczyk 26 domów i 198 mieszkańców), a w posiadłości Urszuli hr. Golejewskiej dodatkowo 4 domy i 21 mieszkańców. Obszar większej (dworskiej) posiadłości ziemskiej zajmował 256 morgów roli, 48 - łąk, 73 - pastwisk, 590 - lasu; posiadłość mniejsza (gminna) liczyła 733 morgi roli, 98 - łąk, 114 - pastwisk. Wieś nie miała własnego lasu. Uposażenie proboszcza gr.-kat., obejmowało 84 morgi roli, 7 - łąk, 12 - pastwisk.

XIXw. - pod koniec stulecia miejscowy folwark należał do Urszuli hr. Golejowskiej, która na pocz. XX stulecia ofiarowała majątek w Rajskiem siostrom ze Zgromadzenia św. Wincentego a, Paulo. Siostry założyły tu klasztor i ochronkę dla dzieci, prowadziły uprawę winnej latorośli i zajmowały się majątkiem aż do 1945r. W swoim klasztorze miały też kaplicę łacińską.

1921r. - wieś liczyła 128 domów i 740 mieszkańców (w tym według wyznania: 676 unitów, 6 łacinników i 58 Żydów wyznania mojżeszowego).

1939 - 1944 - ostatnim parochem we wsi był ks. Iwan Jarosewicz, a jego uposażenie wynosiło 105 morgów roli. W początkowym okresie II wojny światowej funkcjonowała we wsi placówka gestapo.

1944r. - w sierpniu oddział partyzancki Mikołaja Muchy Kunickiego zniszczył zabudowania folwarczne, w których gospodarzyli Niemcy. Po II wojnie światowej wieś została całkowicie wysiedlona. Siostry usunięto z klasztoru, w którym stacjonowało wojsko. Po założeniu PGR zamieszkali w nim robotnicy rolni. Przez nieostrożność zaprószyli ogień i w 1954r. klasztor spłonął. Paterze urządzili sobie w opustoszałej cerkwi unickiej stajnię dla owiec (nie rozumieli istoty obrządku unickiego) doprowadzając do poważnych zniszczeń obiektu.

W latach 70. mieszkali w Rajskiem gen. Zygmunt Berling (1896-1980), dowódca I Armii WP i płk Józef Pawłusiewicz, autor książki "Na dnie jeziora", który przeniósł się tutaj po zalaniu Łęgu.

1980r. - 24 III nieznane siły ubeckie z polecenia partyjnych władz województwa krośnieńskiego wysadziły cerkiew z 1875r. w powietrze, aby nie dopuścić do utworzenia w niej kościoła, o co zaczęli zabiegać mieszkańcy Rajskiego z ks. Stanisławem Szczepańskim, dziekanem z Wołkowyi. Pozostały po niej gruzy na przy cerkiewnym cmentarzu, gdzie odnaleźć jeszcze można kilka starych nagrobków. Z dawnej zabudowy pozostała tylko XIX-wieczna kapliczka przy drodze zwana kapliczką na Hrabie.

1992r. - oddano do użytku nowy kościół pod wezwaniem. św. Maksymiliana Kolbe.

2003r. - oddano do użytku nowy dom rekolekcyjny na 100 miejsc, który zaczął budować z myślą o sprowadzeniu tu sióstr zakonnych ks. Stanisław Szczepański z Wołkowyi. Po jego przejściu na emeryturę decyzją Kurii Metropolitalnej w Przemyślu zmieniono przeznaczenie obiektu na Centrum Wolontariatu Archidiecezji Przemyskiej.

2004r. - dziś mieszka w Rajskiem ok. 80 osób. Jest tu sklep spożywczy, gospodarstwa agroturystyczne, nowy kościół z plebanią zamieszkałą przez emerytowanego ks. Stanisława Szczepańskiego, dom rekolekcyjny (Centrum Wolontariatu Archidiecezji Przemyskiej) i czynny w sezonie letnim (V-X) zakładowy ośrodek domków letniskowych SZNiG w Sanoku malowniczo położony nad samym Sanem.

Stanisław Orłowski - Stowarzyszenie Przewodników Turystycznych "Karpaty"

Zobacz także: » Rajskie - noclegi

Bibiografia:

1. Adam Fastnacht, Słownik historyczno-geograficzny ziemi sanockiej w średniowieczu, Część 1 (A – I), Do druku przygotowali Anna Fastnacht-Stupnicka i Antoni Gąsiorowski, Brzozów 1991, s.
2. Juliusz Marszałek, Katalog grodzisk i zamczysk w Karpatach, Wydawnictwo Stanisław Kryciński, Warszawa 1993, s. 188.
3. Józef Półćwiartek, Zniszczenia ostatniego najazdu tatarskiego w 1672 r. na obszarze ziemi sanockiej, Rocznik historyczno-Archiwalny 1994, Tom VII - VIII, s. 36, 33 - 42.
4. Maciej Augustyn, Mieszkańcy Bieszczadów w powstaniu styczniowym, Bieszczad nr 6, Ustrzyki Dolne 1999, s. 157., tenże, Początki górnictwa naftowego w Bieszczadach, Bieszczad nr 7, Ustrzyki Dolne 2000, s. 251.
5. Józef Pawłusiewicz, Na dnie jeziora, LSW Warszawa 1981, s.
6. Andrzej Potocki, Wokół bieszczadzkich zalewów. Przewodnik z legendami, Krosno 2001, s. 136 - 139.
7. Bieszczady. Przewodnik dla prawdziwego turysty, Oficyna Wydawnicza Rewasz (Wydanie dziesiąte aktualizowane), Pruszków 2004, s. 344 - 345.
8. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich..., Warszawa 1888, T. IX, s. 499.