» Cerkwie drewniane | Cerkiew w Komańczy

Cerkiew greckokatolicka w Komańczy znajduje się (zbudowana od nowa) na niewielkim wzgórzu, zwanym dawniej przez miejscowych Pełeszuła Mirka, ok. 50m w linii prostej od szosy Komańcza - Jaśliska. Na teren obiektu prowadzi niedawno wyasfaltowana dróżka. Dojazd jest oznakowany tablicą Szlaku Architektury Drewnianej.

Cerkiew greckokatolicka, następnie prawosławna pw. Opieki Matki Bożej - nieistniejąca.
foto: Piotr Szechyński.

Był to obiekt w całości drewniany, pochodzący z roku 1802, wybudowany na miejscu wcześniejszej cerkwi, którą również strawił pożar 2 lata wcześniej. Cerkiew została konsekrowana w roku 1805, jako cerkiew greckokatolicka.

Odebrano ja grekokatolikom w roku 1961 i przekazano prawosławnym (oficjalnie w 1963) - wówczas przyjęła wezwanie Opieki Matki Bożej (Opieki Bogurodzicy).

Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego z 1880 roku wymienia: "Na 819 mieszkańców jest 725 gr.kat reszta rzym-kat. i izraelici. Wyposażenie parocha składa się z 200 m.r. (mórg) w ogóle. Parafia należy do dyec. przemyskiej, dek. jaśliskiego i ma z dołączonemi 2-ma cerkwiami w Czystohorbach i Dołżycy 1866 gr.-kat, 30 rzym.-kat i 69 izrael." Po zmianach ustrojowych w kraju nie została zwrócona prawowitym właścicielom.

Cerkiew (wówczas) prawosławna w Komańczy. Stan na sierpień 2006.
foto: Piotr Szechyński.

Obok znajduje się dzwonnica z 1834 roku, o konstrukcji słupowej, zwieńczona ośmioboczną wieżyczką na dachu namiotowym - "ściany" w dolnej części wypełnione częściowo kamieniem - stanowiąca jednocześnie bramę oraz kilka zachowanych nagrobków dawnego cmentarza przycerkiewnego z końca XIX wieku. Nowszy oraz obecny cmentarz znajduje się na tyłach terenu.

Komaniecka cerkiew była najczęściej wymieniana jako jedna z trzech zachowanych cerkwi w stylu wschodnio- łemkowskim. Uściślając należałoby jednak przyjąć, że zachowanych cerkwi w stylu wschodniołemkowskim wraz z Komańczą (czyli do 2006r.) było na tym terenie (szeroko rozumianym pograniczu Beskidu Niskiego i Bieszczadów) 6: Komańcza, Rzepedź, Turzańsk, Szczawne, Radoszyce, Wisłok Wielki. Stosując bardziej adekwatny podział zaliczamy w/w obiekty do typu północnowschodniego cerkwi łemkowksiej dzielącego się na dwa warianty: wieżowy i bezwieżowy (wg R. Brykowskiego). Wariant wieżowy cerkwi północnowschodniej posiada niewysoką wieżę nad zachodnią częścią (tj. nad przedsionkiem lub babińcem), natomiast wariant bezwieżowy posiada zwieńczenia w formie baniastych hełmów nad każdą z części cerkwi.

Ikony rzędu Deesis. Stan na 08/2006.
foto: Piotr Szechyński.

Do wariantu wieżowego zaliczamy zatem: Radoszyce, Szczawne i Wisłok Wielki, natomiast do bezwieżowego Komańczę, Rzepedź i Turzańsk (tzw. grupa osławicka). Wychodząc dopiero z tego założenia, można przyjąć że obecnie zachowały się tylko 2 cerkwie w typie północnowschodnim w wariancie bezwieżowym: Rzepedź i Turzańsk, różniące się jednak wydatnie zarówno od komanieckiej, jak i od siebie nawzajem, gdyż każda z cerkwi jest na swój sposób unikatowa i niepowtarzalna.

W cerkwi znajdował się czterostrefowy ikonostas z 1832 roku pochodzący ze wsi Wołosianka z rejonu Przełęczy Użockiej autorstwa Aftanazego Ruzyłowicza (przemalowywany w 1934r.) oraz ołtarz fundacji Grzegorza Dido z 1803 roku a także ołtarzyk boczny z końca XVIIw i fragmenty ikonostasów i ołtarzy z innych cerkwi - m.in. z nieistniejącej cerkwi w pobliskiej Dołżycy - wszystkie spłoneły podczas pożaru a ponadto m.in. sporo cennych starodruków, chorągwie procesyjne, stanowiące element ikonostasu ażurowe wrota carskie oraz wrota diakońskie, solea - próg podwyższenia przed ikonostasem - który w Komańczy był ozdobnie wykończony (polichromowany), polichromie na ścianach i kopułach, ława kolatorska z XIXw.

Wejście z przedsionka. Stan na 08/2006.
foto: Piotr Szechyński.

Cerkiew w Komańczy pierwotnie była trójdzielna (babiniec, nawa i prezbiterium). Każda z tych części zamknięta kopułą, zwieńczenie stanowiły ośmioboczne wieżyczki (cebulaste hełmy) o różnych wymiarach.

W okresie późniejszym dobudowano najpierw zakrystię (1836r.) a następnie niewielki przedsionek przy wejściu do babińca nakryty dachem pulpitowym. Plan cerkwi wydłużony: najszersza jej część - nawa - na planie kwadratu, pozostałe na planie prostokąta. Całość stała na podmurówce z kamienia łamanego.

Nad dobudowaną zakrystią (w osi cerkwi; od wschodu) umieszczono cebulastą wieżyczkę ze ślepą latarnią (tzw. latarnia pozorna; pseudolatarnia), stąd komaniecka cerkiew miała ich cztery. Wszystkie dachy kryte blachą, którą położono częściowo podczas remontu w 1919 roku a dokończono w 1955 roku.

Pierwotnie cerkiew kryta była gontem i wszystko wskazuje na to, że obiekt zrekonstruowany również będzie miał pokrycie zgodne ze stanem wcześniejszym - przy czym warto dodać, że powrót do gontów był planowany już wcześniej, niezależnie od pożaru.

Dach o jednej kalenicy, nad zakrystią i babińcem opada trzema połaciami. Nad nawą dach brogowy, w górnej partii wielopołaciowy, o wybrzuszonych połaciach. Ściany oszalowane pionowo z listwowaniem, z gontowym fartuchem osłaniającym podwaliny.

Odbudowana cerkiew oraz odnowiona dzwonnica. Stan na listopad 2009.
foto: Piotr Szechyński.

Gzymsy podokapowe profilowane, wokół zakrystii, prezbiterium, nawy i babińca zdwojone. Otwory okienne i drzwiowe prostokątne. Wewnątrz sklepienia zwierciadlane, nad nawą i babińcem ośmiopolowe a w przedsionku sufit z desek. Prezbiterium wydzielone ikonostasem. W cerkwi znajdował się również chór - nadwieszony.

Cerkiew ta była wielokrotnie remontowana, m.in. w roku 1919, 1934, 1955, 1970. W ostatnich latach również wykonano przy cerkwi szereg prac remontowych.

Komaniecka cerkiew spłonęła 13.09.2006. Z pożaru ocalała dzwonnica, krzyż stojący obok cerkwi oraz fragment przedsionka.

Została odbudowana / zrekonstruowana końcem roku 2008. Obecnie trwaja prace wykończeniowe.

Więcej o pożarze oraz zdjęcia z pogorzeliska: » Pożar cerkwi w Komańczy

Parafia otrzymała pierwszą nagrodę od Ford Motor Company w dziedzinie Ochrony Środowiska i Dziedzictwa Kulturowego na realizację projektu "Prace zabezpieczająco-konserwatorskie drewnianej parafialnej cerkwi prawosławnej w Komańczy". Pieniądze zostały przeznaczone głównie na remont dachu, który w roku 2001 został uszkodzony przez zwalone drzewo. Poniżej dyplom od firmy Ford:

Dyplom od firmy Ford MC, wisiał w przedsionku cerkwi.
foto: Piotr Szechyński.

Podczas odbudowy cerkwi w Komańczy.
foto: Piotr Szechyński.

Stan na 1 grudnia 2009.
foto: Piotr Szechyński.

Zobacz także: » Zdjęcia starej oraz odbudowanej cerkwi

Na zdjęciach od lewej (sierpień 2006):
(1) fragment ikonostasu (największe ikony rzędu Deesis - pośrodku zasłonięty żyrandolem Chrystus Pankrator w otoczeniu Matki Bożej i św. Jana, powyżej w okrągłych "medalionach" (tondach) prorocy starotestamentowi,
(2) chorągwie procesyjne, w tle Deesis i dwa prazdniki
(3) w przedsionku,
(4) wejście z przedsionka,
(5) wejście do dzwonnicy (wieży),
(6) jeden z obrazów,
(7) jeden z zachowanych nagrobków na przycerkiewnym cmentarzu.
drugi rząd (sierpień 2006):
(1) wejście do cerkwi,
(2) krzyż (nie został uszkodzony przez pożar),
(3) kopuła i zwieńczenie nad babińcem (makowica, pozorna latarnia i makowiczka),
(4) krzyż obok cerkwi,
(5) cerkiew od północy,
(6) dzwonnica-brama,
(7) wnętrze dzwonnicy.
trzeci rząd (sierpień 2006):
(1) cerkiew z przodu (zachód),
(2) cerkiew od strony północnej,
(3) prawe wrota diakońskie,
(4) ikony prawej części strefy Deesis,
(5) ikona.
czwarty rząd (połowa października 2006):
(1) uprzątnięte pogorzelisko i dzwonnica z tymczasową przybudówką,
(2) tyle zostało,
(3) zwęglone pozostałości po cerkwi.

Drugą z komanieckich cerkwi jest murowano-drewniany obiekt z roku 1988. Stoi ona tuż przy szosie, 300m bliżej (patrząc od skrzyżowania) niż cerkiew poprzednia.

Cerkiew greckokatolicka.
foto: Piotr Szechyński.

Jak łatwo obliczyć, ma ona zatem dopiero dwadzieścia kilka lat, jednak ciekawostką jest to, iż jest to pierwsza konsekrowana w powojennej Polsce cerkiew. Cerkiew jest drewniano-murowana. Na kamiennej podmurówce, ustawiono rekonstrukcję drewnianej cerkwi ze wsi Dudyńce w okolicach Sanoka.

Teren wokół cerkwi bardzo zadbany. Obok tablica informacyjna z dokładnym opisem dziejów parafii. Sama cerkiew otwarta jest na ogół dla zwiedzających.

Obiekt prezentuje się bardzo ciekawie - warto obejrzeć. Na miejscu do kupienia albumy, oraz foldery z historią i zdjęciami cerkwi, oraz regionu. Parafia skupia obecnie około 80 rodzin, głównie z Komańczy.
Wkrótce obszerny opis cerkwi oraz zdjęcia.

opracowanie, zdjęcia: Piotr Szechyński

Literatura:

M. i A. Michniewscy, M. Duda: Cerkwie drewniane Karpat - Polska i Słowacja, Pruszków 2003
J. Ciupka, J. Arlet: Komańcza i okolice, Krosno 1999
R. Reinfuss: Śladami Łemków, Warszawa 1990
Magdalena Michniewska: Drewniane cerkwie w Karpatach (skrypt)
Słownik Geograficzny Królewstwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880.