Dawna wieś Choceń (wcześniej: Chocień) ulokowana jest na północ od Gabry Wierchu (742m n.p.m), pomiędzy Średnim Wielkim a Cisowcem. Nazwa wsi pochodzi od irańskiego chacan, tłumaczonego jako obwarowanie, szaniec, czy też miejsce walki.

Nieistniejąca cerkiew w Choceniu.
foto: archiwum Nadleśnictwa Baligród

Dojście/dojazd od strony Średniego Wielkiego drogą, która odbija od szosy w Średnim przy starym cmentarzu i resztkach cerkwi. Nieco utwardzona jakiś czas temu droga kończy się rozległym placem. Tuż przed nim w lewo odbija leśna dróżka do Chocenia, wzdłuż głębokiego jaru, którym spływa dopływ Kaliczki. Można tu dojść również z Cisowca - drogą polną z końca wsi, warto posłużyć się mapą. Czas dojścia od Średniego do początku doliny: ok.45min.

Pierwsze wzmianki o Choceniu pochodzą z roku 1552, jako osady w dobrach rodziny Tarnawskich, jednak wcześniej istniała tu prawdopodobnie warowna osada chroniąca trakt handlowy przez przełęcz nad Roztokami. Wieś została wyludniona i zniszczona w latach 1946-47. Część mieszkańców wywieziono jeszcze w roku 1946. Zostali przesiedleni na tereny obecnej Ukrainy. Pozostałych wysiedlono w ramach akcji "Wisła" w roku 1947 a zabudowania po części spalono. Dziś jest tu malownicza dolinka wraz z licznymi pozostałościami wsi, rozlokowanymi wzdłuż potoku oraz drogi w kierunku Cisowca.

Podmurówka dzwonnicy; maj 2007.
foto: P. Szechyński

W bojkowskim Choceniu istniała filialna cerkiew greckokatolicka. Był to obiekt drewniany, trójdzielny, na planie podłużnym, z zamkniętym trójbocznie prezbiterium. Wymiary: 5x5m - babiniec, 8,3x7m - nawa i 5x5m - prezbiterium. Szalowana pionowo deskami, dach blaszany, nad babińcem malutka wieża o konstrukcji słupowej. Cerkiew wybudowano w roku 1870 i nadano wezwanie Opieki Matki Bożej. W roku 1900 była remontowana. Rozebrano ją po roku 1947, zachowała się czytelna podmurówka oraz symboliczny kamienny ołtarz z krzyżem pochodzącym z jej zwieńczenia.

Liczba wiernych:
1890r. - 276;
1918r. - 240;
1938r. - 278

Fragment podmurówki cerkwi; sierpień 2007.
foto: P. Szechyński

Tuż obok cerkwi - na jej osi - stała drewniana dzwonnica o konstrukcji słupowej, zbudowana na planie kwadratu o wymiarach 4x4m., również kryta blachą i szalowana pionowo deskami. Zachowała się wyraźna podmurówka.

Po stronie południowej w odległości kilkunastu metrów cmentarz cerkiewny. Nie zachowały się żadne nagrobki, widoczne są jedynie ślady mogił ziemnych. Do cmentarza cerkiewnego przylegał cmentarz grzebalny - również nie zachowały się żadne nagrobki. Wiosną 2007 ustawiono na cmentarzu brzozowy krzyż i ogrodzono teren.

Obecnie tereny wsi Choceń w 2/3 są w rękach prywatnych, natomiast 1/3 stanowi teren Nadleśnictwa Baligród. W roku 2003 pojawił się projekt rekonstrukcji wsi - m.in. odbudowanie części budynków i cerkwi.

Wnętrze jednej z piwnic.
foto: P. Szechyński

Właściciele (Joanna Dominiczak i Saun Cutts) zlecili i sfinansowali wówczas badania, które przeprowadziła grupa historyków i architektów z Regionalnego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków. W wyniku prowadzonych prac znaleziono 54 siedliska - miejsca w których dawniej stały choceńskie chaty, a przy każdym z nich sady, studnie, piwniczki, itp. Jednym z ciekawszych odkryć było odnalezienie betonowych bloków, których dawni mieszkańcy nie stosowali (budulcem były kamienie i drewno). Po zasięgnięciu informacji okazało się, że podczas wojny Niemcy prowadzili tutaj odwierty w poszukiwaniu ropy. Według pomysłodawców, Choceń miałby się stać dla turystów miejscem pamięci o tragicznej historii Bieszczadów a także miejscem edukacji przyrodniczej. Po opracowaniu kompleksowej dokumentacji sprawa odeszła nieco w zapomnienie - głównie z powodu słabego zainteresowania ówczesnych władz samorządowych.

Podmurówka dawnych zabudowań; maj 2007.
foto: P. Szechyński

W roku 2007 do tematu powrócono. Wiosną Nadleśnictwo Baligród przeprowadziło prace oczyszczające oraz zabezpieczające, m.in. zabezpieczono studnie, oczyszczono część podmurówek i piwnic a także cerkwisko i cmentarze. W pracach pomagali uczniowie z Zespołu Szkół Drzewnych w Lesku oraz harcerze z Lublina. Ci ostatni uczestniczyli m.in. w oczyszczaniu cerkwiska. Podczas prac odnaleziono wiele cennych przedmiotów: serce dzwonu, kamienne ostrzałki, resztki szyb, podkowy, lemiesze pługów, tablice z tryzubem i inne. Znajdowano również wiele pocisków. Harcerze (ZHR) rozbili obóz obok cerkwiska - do dziś pozostały drewniane schody prowadzące z potoku na obozową polankę oraz wykonany z drewna i sznurków stojak-regał.

Dalsze losy projektu uzależnione są m.in. od powstania planu zagospodarowania przestrzennego. Przez Choceń biegnie obecnie trasa rowerowa, planowany jest również szlak papieski, który tędy ma zmierzać na Chryszczatą.

Cerkwisko, dawne krzyże i inne przedmioty; maj 2007.

Dopóki różne mniej lub bardziej trafione pomysły nie weszły w życie Choceń jest spokojną i malowniczą doliną, gdzie można znaleźć spokój oraz obcować z przyrodą - bywają tu m.in. żubry. Pozostałości najlepiej oglądać wiosną lub późną jesienią. Latem większość jest silnie zarośnięta.

Na zdjęciach od lewej: jedna z piwnic, schody zbudowane przez harcerzy, pozostałości po harcerskim obozie, cerkwisko, podmurówka dzwonnicy, cerkwisko
drugi rząd: fragment podmurówki cerkwi, początek doliny od strony Średniego, pozostałości zabudowań, studnia, wnętrze piwnicy, podmurówka jednego z domów
trzeci rząd: zabepieczona studnia, Choceń w maju, cmentarz, pozostałości, krzyż z cerkwi, cerkiew w Choceniu (foto: Nadleśnictwo Baligród).
dolny rząd: tablica / płyta znaleziona w potoku nieopodal cerkwiska. Napis cyrylicą BORN w górnej części; jej przeznaczenia nie udało się ustalić. Gdyby ktoś wiedział do czego służyła prosimy o kontakt. (foto: Marcin Scelina).

Ponieważ krzyż z cerkwi pojawiał się i znikał istniały uzasadnione obawy że zniknie na dobre (tego typu "gadżety" zbierają turyści - na pamiątkę oraz miejscowi złomiarze. Końcem października został zabezpieczony przez nadleśnictwo Baligród, dlatego obecnie nie zobaczymy go na cerkwisku. Krzyż wróci na miejsce, gdy zostanie znaleziony sposób na jego trwałe zabepieczenie.

Poniżej zdjęcia z 26 października 2008:

opracowanie oraz zdjęcia: P. Szechyński

Literatura:

Kryciński Stanisław - Cerkwie w Bieszczadach; Warszawa 1995,
Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich; W-wa 1880,
Mało znane pozostałości wsi Choceń - inż. Aneta Kurylak, mgr inż. Marcin Scelina, inż. Tomasz Bełz; nadleśnictwo Baligród 2007: http://www.krosno.lasy.gov.pl/baligrod/index.php,
Bieszczady. Koniec badań Chocenia - artykuł gazeta.pl Rzeszów; 27.07.2003,
Odbudują bojkowskie wsie; art. Gazeta Codzienna Nowiny; 22.05.2003.