Balnica to nieistniejąca wieś nad potokiem Balnica w południowej części Bieszczadów, która znajdowała się na południe od Maniowa i szosy Cisna - Komańcza a sięgała niemal do granicy ze Słowacją.

Kapliczka w Balnicy
foto: J. Milczanowska

W 1549 roku zostały wydane przez starostę, Piotra Zborowskiego przywileje lokacyjne wsi Balnicy i Zubeńska. Pierwszy z przywilejów otrzymał 25 kwietnia Stecz, syn kniazia z Woli Michowej. Jednak osiedlenie tych wsi nastąpiło nieco później, po 1549 roku. Lustracja z 1565r. tak opisuje warunki, w jakich powstały te wsie:

"Bannica wieś - wieś tę anno Domini 1549 począł zasadzać niejaki Iwan Steczowicz, nad potokiem Bannica rzeczonem, pod górą Beskiedem, przy wielkim lesie, w której na ten czas jest gospodarzów osiadłych ab. Anno Domini 1561 siedm, którzy wymierzywszy sobie łanów pięć, poczęli je kopać nie dawno a iż wielkie i gęste lasy mają, tedy ich też mało wykopali. Żadnej dani nie dawają, bo jeszcze mają swobody ad decursum lat dwanaście". Balnica lokowana była na prawie wołoskim.

Źródełko w Balnicy
foto: J. Milczanowska

W roku 1616 mieszkańcy uprawiali 17 łanów, w 1640 odnotowano istnienie młyna. W roku 1665 w wyniku najazdu wojsk Rakoczego, który miał miejsce kilka lat wcześniej uprawiano już tylko jeden łan. Kolejne zniszczenia to najazd tołhajów w roku 1686. Po owych zawieruchach wieś udało się przywrócić do życia gospodarczego i w roku 1771 uprawiano tu już 18 łanów.

Po I rozbiorze Polski Balnicę włączono do dóbr kameralnych Cesarstwa Austriackiego. W I połowie XIX wieku właściciele wsi czerpali dochody z gospodarki drzewnej. Drewno wywożono kolejką przez przysiółek Strubie (obecnie stoi tu jedyny budynek w Balnicy, obok którego znajduje się przystanek kolejki z Majdanu). Wówczas była tu m.in. stacja kolejki, gajówka oraz budynki mieszkalne pracowników leśnych i kolejarzy. W przysiółku Strubie (przy drodze do Solinki) stała ponadto karczma żydowska, która uległa zniszczeniu w roku 1915.

Krzyż w Balnicy
foto: J. Milczanowska

Bardzo skąpa jest wzmianka o Balnicy w "Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich" z 1880 roku. Słownik ów podaje:
"Balnica, wś, pow. Lisko, o 6 kil od st.p. Wola Michowa, w parafii gr. katol. Maniów."

Więcej informacji słownik ów podaje natomiast o potoku Balniczka (mając na myśli prawdopodobnie potok Balnica), a mianowicie: "Balniczka, potok także balnickim zwany, w obrębie gminy Balnicy w Galicyi. Wypływa pod grzbietem Beskidu lesistego, na samej granicy Galicyi z Węgrami, na polanie Bubnin zwanej, płynie w kierunku północnym przez wieś Balnicę, przybierając liczne potoki górskie, spływające z Beskidu tak od wschodu, jak zachodu, i po 3/4 milowym biegu uchodzi w obrębie gminy Maniowa z lewego brzegu do potoku Osławy." Tyle w/w słownik.

Balnica, rok 2003
foto: P. Szechyński

W roku 1918 wieś przystąpiła do tzw. Republiki Komańczańskiej. W tym okresie w Balnicy odnotowano istnienie młyna i tartaku wodnego, prowadzonych przez Rozalię i Mieczysława Podstawskich. W kolejnych latach prowadził je Michał Podstawski. Ponadto zajmowano się tu handlem, był masarz, istniała olejarnia, karczma "U Moszka" (centrum wsi). We wsi mieszkała zielarka Sofija Bilo oraz pielęgniarka Magdalena Stachura.

W roku 1934 Balnica weszła w skład gminy zbiorowej w Woli Michowej. Od roku 1936 sołtysem był Dmytro Bilo. Po wybuchu II wojny Powstała tu niemiecka placówka Grenzschutzu. W 1942 roku Niemcy przeprowadzili inwentaryzację wsi, podczas której odnotowano 78 budynków. Dwa z nich zamieszkiwali Polacy: Górni i Podstawscy a dwa Żydzi. Od roku 1944 wieś była pod kontrolą UPA (sotnia Wesełego). Po wojnie sołtysem został ponownie Dmytro Bilo. Na krótko.

Balnica, zima 2010
foto: P. Szechyński

W roku 1946 wysiedlono na Ukrainę mieszkańców 57 domów. Drewno z pozostawionych budynków UPA wykorzystała do budowy podziemnego szpitala na pobliskiej Krąglicy. W roku 1947 podczas akcji "Wisła" wysiedlono kolejnych 85 osób. Wieś opustoszała a pozostałe zabudowania również rozebrano.

W roku 1856 została zbudowana cerkiew. Była to cerkiew filialna (parafia w Maniowie) pw. św. Michała Archanioła. Bryłą bardziej przypominała kościół rzymskokatolicki, niż cerkiew. Nawa prostokątna, kwadratowe prezbiterium o drewnianej konstrukcji zrębowej, nakryte dachem kalenicowym z baniastym hełmem. Kryta blachą. Przylegający od zachodu babiniec (kruchta) był murowany a nad nim znajdowała się smukła wieża drewniana, również zwieńczona baniastym hełmem. Dach rozebrano już w roku 1944, części drewniane wykorzystano m.in. do budowy stajni w Woli Michowej.

Osadne, żyrandol z cerkwi w Balnicy
foto: P. Szechyński

Obok znajdowała się murowana dzwonnica-brama, kryta dachem namiotowym z cebulką i krzyżem. Obok cerkwi i dzwonnicy stała również drewniana kostnica, przylegająca do cerkiewnego cmentarza. Do dziś zachowała się podmurówka (fragmenty) oraz kilka nagrobków. Część wyposażenia cerkwi przeniesiono do Osadnego, do cerkwi prawosławnej (Słowacja) - m.in. żyrandol, jedną z ikon oraz cyborium. W Balnicy istnieje ponadto murowana kaplica nad źródełkiem uchodzącym za cudowne.

W Balnicy urodził się w roku 1924 późniejszy arcybiskup greckokatolicki Stepan Sułyk. Początkiem wojny wywieziony na roboty do Nimiec. Po powrocie uczył w Samborze, skąd uciekł przez Armią Czerwoną do Niemiec. W 1946 rozpoczał studia w Seminarium greckokatolickim w Niemczech. W roku 1948 wyemigrował do USA. W 1980 Jan Paweł II mianował go arcybiskupem i metropolitą greckokatolickiej eparchii w Filadefii.

Dziś w Balnicy pozostała tylko malownicza dolina, pozostałosci przycerkiewnego cmentarza i owa kapliczka nad cudownym źródełkiem. W kapliczce od roku 2008 znajduje się obraz Matki Bożej Opiekunki Lasu, wykonany przez Zdzisława Pękalskiego. Jej remont przeprowadziło Stowarzyszenie "Magurycz".
Więcej: » Kapliczka w Balnicy

Przy stacji w Balnicy do 21.12.2007 działało przejście graniczne turystyczne dla pieszych i rowerów - obecnie po wejściu Polski i Słowacji do strefy Schengen przejście nie ma zastosowania. Tereny wsi są piękne, malownicze i raczej odludne. Warto się tam wybrać. Balnicę można polecić wszystkim, którzy w Bieszczadach szukają samotności i ucieczki przed zgiełkiem i gwarem.

25 kwietnia 2006 roku na terenie wsi Balnica wykopany został dzwon - prawdopodobnie pochodzący z miejscowej dzwonnicy. Wielki - 625 kilogramowy - zabytek został znaleziony przez M. Gosztyłę z Radoszyc. Wykopali go pracownicy Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, gdzie został zabrany i znajduje się do chwili obecnej.

Fotorelacja z wykopania dzwonu znajduje się w serwisie Okolice Komańczy i Woli Michowej:
» Dzwon z Balnicy - fotoreportaż
Więcej na temat dzwonu: » Komu zabije dzwon?

Na zdjęciach od lewej: kapliczka w Balnicy, cudowne źródełko, krzyż, stacyjka.

opracowanie: P. Szechyński, J. Milczanowska

Literatura:

Adam Fastnacht, "Osadnictwo Ziemi Sanockiej w latach 1340-1650" - Wrocław 1962,
Wojciech Wesołkin, "W dorzeczu Osławy", Bieszczad nr 16 - Ustrzyki Dolne 2010,
Stanisław Kryciński, "Cerkwie w Bieszczadach" - Pruszków 1995,
"Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich" W-wa 1880,
Informacje własne.

Zobacz także:

» Balnica szlakiem żółtym z Woli Michowej
» Obraz Matki Bożej Opiekunki Lasu
» Cerkiew prawosławna i krypta w Osadnem
» mapę WIG z roku 1938: Łupków (pas 52 słup 34), która uwzględnia również Balnicę