Miejscowość Baligród położona jest nad potokiem Hoczewka, na trasie obwodnicy bieszczadzkiej, na odcinku pomiędzy Cisną a Hoczwią lub jak kto woli Leskiem. Na pierwszy rzut oka widać, że nie jest to miejscowość całkiem mała, podobna do innych bieszczadzkich wiosek. Przede wszystkim nie sposób nie zauważyć w "centrum" Baligrodu czegoś, co do złudzenia przypomina rynek i jeśli z rynkiem właśnie nam się kojarzy, to nie jesteśmy bynajmniej w błędzie.

Cerkiew w Baligrodzie przed remontem.
foto: J. Szechyńska

Pierwsze wzmianki o Baligrodzie (wówczas Woronków) pochodzą z 1552 roku. W latach 1600-1615 powstał w Baligrodzie zamek murowany, otoczony fortyfikacjami. Prawa miejskie zostały nadane aktem lokacyjnym, który nie zachował się a fakt istnienia miasta poświadcza wydany w roku 1634 przez Władysława IV dokument. Herb Baligrodu to Gozdawa - rodowy herb Balów. Sama miejscowość dzieliła się wówczas na część, na której znajdował się zamek (tzw. Podzamcze) oraz drugą, po przeciwnej stronie Hoczewki, gdzie ulokowane były m.in. kościół, rynek i kamienice. Z tamtego okresu zachował się min. wspomniany wyżej rynek na którym stoi kilkanaście murowanych domów z końca osiemnastego wieku.

Okres intensywnego rozwoju Baligrodu miał miejsce w XIXw. Powstał wówczas w miasteczku powiat sądowy oraz urząd pocztowy. W 1862r. uruchomiono szkołę powszechną, która została następnie przeniesiona do wybudowanego w 1909 roku a stojącego i pełniącego swą funkcję do dziś budynku i przekształcona w szkołę podstawową. 23.05.2010 baligrodzka podstawówka obchodziła 100lecie istnienia. Od roku 1876 miasteczko miało własnego lekarza. W roku 1829 zbudowano murowaną cerkiew a w latach 1877-79 kościół parafialny Niepokalanego Poczęcia NMP. W wyniku dużych zniszczeń w czasie I wojnie światowej (walki 1914-15) oraz z powodu słabego rozwoju Baligród utracił prawa miejskie.

Baligród od strony Hoczewki.
foto: P. Szechyński

Obecnie teren rynku służy jako coś w rodzaju niewielkiego parku, na którym ze względu na niewielkie rozmiary ustawiono kilka ławek, zrobiono 2-3 krótkie alejki gdzie można odpocząć w cieniu drzew. Sam środek dawnego rynku zdobi pomnik w postaci autentycznego czołgu. Obecnie znajduje się tu czołg średni T-34/85 - pierwotnie natomiast stał czołg, który rzeczywiście brał udział w walkach w Bieszczadach: lekki czołg T-70. Gdy okazało się, że jest to jedyny zachowany egzemplarz w kraju, zabrano go do muzeum szkoły oficerskiej wojsk pancernych w Poznaniu, zresztą pamiątek związanych z wojną i okresem walk z UPA jest tu znacznie więcej. Na przeciw stara studnia, umieszczono tu również tablice z rysem historycznym Baligrodu.

Z innych ciekawszych zabytków, zachowała się w Baligrodzie murowana cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej. Obecnie niszczejący i jak widać na miejscu bardzo niestety zaniedbany obiekt - bez widoków ku szybkiej poprawie, mimo przejęcia go przez Stowarzyszenie. Obecnie trwają prace renowacyjne, idzie to dość powoli, jednak udało się m.in. wyprostować mocno już przekrzywioną i grożącą zawaleniem kopułę. Więcej: » cerkiew w Baligrodzie

Baligród, widok od cmentarza żydowskiego.
foto: P. Szechyński

Warto również zwrócić uwagę na » kirkut - czyli cmentarz żydowski, na którym najstarsze nagrobki (macewy) są datowane na 1716 rok. Wśród nich znajduje się jeden nagrobek tumbowy, co na tym terenie jest rzadkością. Interesującym zabytkiem jest także kościół parafialny Niepokalanego poczęcia NMP. Fundatorami budowy tegoż kościoła byli miejscowi parafianie, ks. Sulikowski i Teresa Weissenwolf. Jest to obiekt murowany, orientowany, z dwoma zakrystiami od północy i południa, kryty blachą. Teren otoczony kamiennym murkiem z kapliczkami w narożach a od ulicy ogrodzeniem stalowym. Po stronie północnej figura św. Andrzeja Boboli ustawiona na kamiennym cokole, ufundowana przez ks. Piotra Rostockiego, ówczesnego proboszcza, za ocalenie z rąk hitlerowców w roku 1940. Obecnie służy on jako kaplica cmentarna a nieopodal wybudowano nowy, większy kościół. W niewielkim fragmencie zachowały się także resztki fortyfikacji dworu obronnego rodziny Balów z siedemnastego wieku - obecnie na terenie Nadleśnictwa.

Tzw. willa notariusza.
foto: P. Szechyński

Ogólną ciekawość wzbudza również tzw. willa notariusza - przedwojenny budynek doktora Włodzimierza Kuźmaka w którym mieścił się również Sąd. W czasie walk z UPA znajdowała się w nim kwatera WP. Obecnie budynek niszczeje, są jednak plany jego zagospodarowania. Z nowszych a zasługujących na uwagę miejsc, na wzmiankę zasługuje » cmentarz wojskowy z pochowanymi tu żołnierzami polskimi i radzieckimi, którzy polegli w latach 1944-1947 a więc także zmagającymi się z oddziałami Ukraińskiej Powstańczej Armii tuż po zakończeniu II wojny światowej, pomnik pomordowanych przez UPA (przy drodze, obok rynku, więcej na ten temat: »Zbrodnie popełnione przez UPA w latach 1944-1947), oraz pomnik żołnierzy LWP i KBW - tuż przed wjazdem do Baligrodu od strony Bystrego.

Baligród zimą
foto: P. Szechyński

W Baligrodzie spotkać możemy również dość ciekawy pomnik przyrody - ponad 300 letni grab zwyczajny (Carpinus betulus) o wysokości 18m i obwodzie 350cm. Rośnie on na terenie Nadleśnictwa Baligród, tuż przy drodze prowadzącej z Baligrodu do Stężnicy - kilkadziesiąt metrów za mostem na Hoczewce po prawej stronie. Dawniej w tym miejscu znajdował się zamek-dwór rodziny Balów z Hoczwi. Z samego mostu zobaczyć można natomiast niszczejące filary dawnego - wówczas droga biegła kilkadziesiąt metrów wyżej.

Tyle historii Baligrodu, czas przejść do teraźniejszości. Miejscowość zamieszkuje obecnie ok. 1400 osób (987 w 1961r.). Baligród oraz okolice tej miejscowości, to doskonałe miejsce do wypoczynku, jednak należy sobie zdać sprawę z faktu, iż ze względu na znaczne (z punktu widzenia turysty pieszego) oddalenie od najbardziej znanych i uczęszczanych szlaków oraz miejscowości z nimi związanych, a więc nawet Cisnej, a dalej Wetliny, Ustrzyk Górnych, Lutowisk czy Mucznego, będzie Baligród dobrą bazą wypadową szczególnie dla turystów zmotoryzowanych, mających możliwość szybkiego przemieszczania się oraz turystów rowerowych. Oczywiście kursują tutaj autobusy PKS i transport prywatny (busy), jednak takie wypady stają się dość czasochłonne.

Baligród, galeria
foto: P. Szechyński

Posiadacze rowerów także powinni być usatysfakcjonowani, ponieważ prowadzi z Baligrodu mnóstwo tras, które można pokonać rowerem - jest tu nawet spora przewaga nad innymi środkami lokomocji, gdyż te ze względu na w coraz większej liczbie przybywające znaki zakazu ruchu, mają możliwości dość ograniczone.

Jeśli chodzi o miejsca noclegowe, to jest ich w Baligrodzie i okolicy sporo, jednak przede wszystkim są to kwatery prywatne, bądź domki, natomiast większe ośrodki wypoczynkowe znajdują się min. w Bystrem.

Domki w Baligodzie są na ogół o dość wysokim standardzie. Miłośnicy spania na sianie i lamp naftowych mogą czuć się zawiedzeni, jednak z rozmów przeprowadzonych z właścicielami kwater wynika, że to właśnie turyści wymuszają na nich ciągłe podnoszenie atrakcyjności warunków noclegowych. Kiedyś w Bieszczadach trudno było o kwatery o wysokim standardzie, jednak jak widać Bieszczady (bo da się to zauważyć nie tylko w Baligrodzie) szybko dogoniły pod tym względem pozostałe części Polski. Ceny za wynajem wahają się od 100 do 250zł/doba za domek w zależności od pory roku oraz ilości osób. Pokoje 20-50zł/doba.
Po konkretne adresy odsyłamy do bazy miejsc noclegowych: Baligród noclegi.

Baligród, cerkiew w trakcie remontu (2010).
foto: P. Szechyński

Trochę gorzej jest z jedzeniem. Zasadniczo w Baligrodzie można zjeść "U Mariusza" - knajpka przy rynku, przyzwoite jedzenie oraz ceny a także w znajdującej się obok "willi notariusza" karczmie. Tu również jedzenie jest nienajgorsze, ceny podobnie - trochę gorzej natomiast z obsługą (czas oczekiwania na przyjęcie zamówienia i tego typu detale).

Polecić można również "Rancho" w pobliskiej Mchawie (na przeciw kaplicy). Przykładowe ceny z sezonu 2010: placek po bieszczadzku: 14-15zł, schabowy/frytki/surówka: 12-16zł, pierogi: 7-8zł. Od jesieni 2008 w Baligrodzie znajduje się również bankomat PBS czynny 24h.

Msze święte w kościele rzymskokatolickim odbywają się w niedziele i święta o godzinie 7.00 i 10.00, a w miesiącach maj-październik dodatkowo o 18.00 i listopad-kwiecień o 16.00.

Gołoborze  - jest to rezerwat o powierzchni blisko 14 ha, znajdujący się w Rabem, nad Rabiańskim potokiem.

Rezerwat "Gołoborze"
foto: P. Szechyński

Jest to naturalne rumowisko skalne, nieopodal znajdują się także jedyne w Polsce źródła mineralne zawierające arsen. Aby się tam dostać wychodzimy, bądź wyjeżdżamy z Baligrodu w kierunku Jabłonek i za Baligrodem odbijamy w pierwszą drogę w prawo (w Bystrem, na mostek), która doprowadzi nas do Rabego. Rezerwat znajduje się po lewej stronie Rabiańskiego Potoku. Do Rabego można dojechać także samochodem.
Więcej na temat rezerwatu: » Rezerwat "Gołoborze" i okolice Rabego.

Nieco wcześniej, na wysokości kamieniołomu Huczwice znajduje się oddana w roku 2005, ścieżka przyrodniczo-geologiczna. Ukazuje 80 metrowej wysokości odkrywkę fliszu karpackiego oraz stanowisko sosny wdziarowej. Opis: » Ścieżka Huczwice
Warto zobaczyć również » Kapliczkę z cudownym źródełkiem. w miejscu zwanym Synarewo.

Kamieniołom "Gruby"
foto: P. Szechyński

Jeżeli jesteśmy już w Rabem, można udać się stąd drogą na Przełęcz Żebrak, którą przecina tu Główny Szlak Beskidzki (kolor czerwony). Jeżeli jesteśmy samochodem, można go zostawić gdzieś na uboczu i wspomnianym szlakiem czerwonym wyjść na liczącą 997m n.p.m. Chryszczatą - powinno to zająć około 1,5 godziny - podejście jest dość strome. Jeżeli czas pozwoli z Chryszczatej można zejść (dalej czerwonym szlakiem) do Jeziorek Duszatyńskich, co zajmie ok. 35 minut (na oba jeziorka, samo zejście), jednak pamiętamy o tym, że w tej sytuacji będzie trzeba wyjść na Chryszczatą ponownie, aby wrócić do przełęczy i z powrotem do Baligrodu. Z Chryszczatej można również zejść starym szlakiem zielonym - wychodzi on na skrzyżowaniu w Rabem przy Zakładzie Przerobu Kamienia. W przeciwną stronę droga z przełęczy Żebrak dochodzi do Woli Michowej oraz Mikowa.

Innym, ciekawym pomysłem może być udanie się na tzw. Jeziorko Bobrowe k.Huczwic. Malowniczo położone, niewielkie rozlewisko z bobrowymi żeremiami po przeciwnej stronie. Obok wiata oraz kapliczka. Więcej: » Jeziorko Bobrowe.

Rezerwaty przyrody "Cisy na górze Jawor" oraz "Woronikówka" to dwa niemal sąsiadujące ze sobą miejsca. Cisy - to niewielki, bo o powierzchni zaledwie 3 ha rezerwat, który skupia jak sama nazwa wskazuje, stanowisko cisa pospolitego. Dokładnie tym samym charakteryzuje się znajdujący się tuż obok rezerwat "Woronikówka", ten jednak jest znacznie większy - ok.14ha. Położony jest na zboczach góry o tej samej nazwie (poprzednio: Walter, 836m n.p.m).

Z miejscowości Jabłonki, nieopodal parkingu przy pomniku Świerczewskiego biegnie przez Woronikówkę szlak, którym do "Woronikówki" możemy dojść - zajmie to około 1,5 godziny. Natomiast trudniej jest dostać się w okolice drugiego z rezerwatów, ponieważ nie prowadzi tam żaden szlak. Najprościej byłoby jadąc od strony Baligrodu, zatrzymać się na znajdującym się po prawej stronie drogi parkingu (tuż przed pierwszym napotkanym mostem - nad potokiem Jabłonka), następnie przejść pieszo drogą w kierunku wspomnianego mostu, ale nie wchodzić (asfalt skręce w prawo) tylko iść prosto w leśną drogę (będzie szlaban), a następnie pierwszą lub drugą przecznicą iść w lewo (lepiej mieć przy sobie mapę) będzie to już stok Jawora. Przy okazji warto dodać, że gdybyśmy wspomnianą wcześniej drogą poszli jeszcze kilkaset metrów prosto, spotkamy nieczynny już kamieniołom, dość zarośnięty, ale zobaczyć warto.

Jabłonki  - to niewielka miejscowość znajdująca się na trasie z Baligrodu do Cisnej.

Kapliczka w Jabłonkach
foto: P. Szechyński

W Jabłonkach zginął w zasadzce gen. Karol Świerczewski "Walter" i z tego wydarzenia Jabłonki są najbardziej znane. Od pseudonimu generała wziął (zmienił) nazwę wspomniany wyżej szczyt - Walter (ob. ponownie Woronikówka). W miejscowości tej, tuż przy drodze stoi pomnik upamiętniający to wydarzenie. Należy przyznać, iż pomimo, że czasy się troszkę zmieniły, pomnik jak stał, tak stoi (były plany jego wyburzenia), teren wokół niego jest zadbany, sam pomnik także (może oprócz paru plam czerwonej farby). Vis a vis pomnika znajduje się parking, kiosk z pamiątkami. Obok do niedawna mieściło się Muzeum Przyrodniczo - Łowieckie (w miejscu gdzie wcześniej była izba pamięci generała Świerczewskiego), od roku 2002 zostało przeniesione do Nowosiółek. We wsi również ciekawa kapliczka. W kwestii noclegów warto polecić schronisko SSM "Pod Jelonkiem", znajdujące się tuż przy drodze.

Żernica Wyżna  - położona zaledwie 4km od szosy Baligród - Hoczew, to dawna wieś w dolince potoku Ruchlin. Można tu zobaczyć opuszczoną, murowaną cerkiew z 1800 roku, pw. św. Bazylego: » Cerkiew w Żernicy

Widok na Radziejową z przełęczy pod Lipowcem
foto: P. Szechyński

Jeżeli dopisuje pogoda, warto byłoby się gdzieś wykąpać - w samym Baligrodzie może to być niestety dość trudne, ponieważ Hoczewka to bardzo piękny potok, jednak jak większość z nich stosunkowo płytki. Z Baligrodu jednak bardzo blisko jest nad Zalew Soliński, a konkretnie do Wołkowyi. Aby się tam dostać należy w Baligrodzie skęcić na Stężnicę - dalej droga sama nas zaprowadzi - jest to zdecydowanie najkrótsza droga nad jezioro. Na wysokości Stężnicy, po lewej stronie jest jeszcze jeden w pobliżu Baligrodu rezerwat przyrody: "Olsza kosa w Stężnicy". Jest to niewielki rezerwat o powierzchni 1,79 ha, który obejmuje zarośla olchy zielonej, czyli "kosówki", porastające teren znajdującego się tu kiedyś pastwiska. W samej Stężnicy - ciekawe kaskady na potoku.

Przejazd przez bród, droga Baligród - Wołkowyja przez Stężnicę
foto: Justyna Szechyńska

Wyjeżdżając ze Stężnicy, zaczynamy się lekko wspinać pod górę, psuje się także sama droga, jest tu sporo dziur, dlatego jazda slalomem jest konieczna, jeśli nie chcemy zostawić kawałka samochodu na drodze (obecnie wyremontowany jest odcinek od Baligrodu prawie do końca wsi). Po prawej ładne kaskady na potoku wpadającym do Stężniczki. Objeżdżamy bokiem Lipowiec (743m n.p.m.) i po osiągnięciu wzniesienia warto na chwilę się tutaj zatrzymać, następnie podejść kawałek drogą polną (w lewo) lub nawet pod sam szczyt Lipowca. Teren tutaj jest niezalesiony, są bardzo ładne widoki. m.in. na Stężnicę, dolinę Radziejowej i Tyskowej. Po chwili mijamy dawną wieś Radziejowa. Tuż przy drodze, po jej prawej stronie będzie widoczny wieniec drzew - znajduje się tu stary cmentarz oraz cerkwisko.

Następnie zjeżdżamy w dół, cały czas powoli ze względu na fatalną nawierzchnię. Zanim osiągniemy Wolę Górzańską, gdzie droga znacznie się poprawi, czekają nas trzy przeprawy przez rzekę, bowiem warto zaznaczyć, że nie ma tutaj mostów, a jedynie brody, czyli płyty betonowe ułożone w rzece. Dwa z nich są dość zniszczone, głównie przez sprzęt leśny i auta wożące surowiec drzewny, które skutecznie połamały część płyt, ale przejechać można spokojnie, praktycznie każdym autem.

Dzwonnica parawanowa w Wołkowyji
foto: P. Szechyński

Przy trzecim z kolei brodzie, będzie wybór: albo bród, albo niewielki drewniany mostek, który wygląda bardzo niepozornie, ale do niedawna można było śmiało przez niego przejechać każdym samochodem osobowym - obecnie zarośnięty i ma ubytki, więc lepiej tego nie robić. Po pokonaniu tych przeszkód, minięciu Woli Górzańskiej, oraz Górzanki wyjedziemy w Wołkowyi tuż przy końcu zatoki.

Po prawej stronie, zaraz obok skrzyżowania dawny cmentarz, dobrze czytelne cerkwisko oraz ruina dzwonnicy parawanowej. Stojąca tu niegdyś cerkiew greckokatolicka pw. Piotra i Pawła z roku 1833 została rozebrana w roku 1967 w związku z napełnianiem zbiornika solińskiego, pomimo że wody jeziora tu nie siegały.

Jest tu parę sklepów, przystanek PKS i na wprost, przy drodze nad jezioro zajazd "Kuźnia". Niestety parking jest tylko dla klientów wspomnianego zajazdu. W samym zajeździe można całkiem dobrze zjeść, np. domowe pierogi, schabowego z frytkami i przystawką, hamburgery i zapiekanki jak wszędzie, oraz smażonego pstrąga. W "Kuźni" można także wynająć noclegi.

Baligród, centrum
foto: P. Szechyński

Przechodząc przez parking zajazdu i idąc cały czas prosto wyjdziemy nad jezioro. Jest tu także pole namiotowe - ceny przyzwoite. Nie zatrzymujmy się zaraz przy pierwszym dojściu do jeziora (teren pola namiotowego) tylko idźmy jeszcze ok.400m wzdłuż brzegu. Będzie tam kąpielisko, wypożyczalnia sprzętu (niewielka) oraz - w sezonie - ratownik WOPR.

Jeżeli ktoś chciałby pojeździć konno, dobrym (ale nie jedynym) miejscem w pobliżu Baligrodu, będzie gospodarstwo agroturystyczne na drodze z Mchawy (za Baligrodem w kierunku Leska - do wspomnianego gospodarstwa będzie tablica informacyjna - skręt w lewo) do Kalnicy, a dokładnie w Kiełczawie. Są to ostatnie zabudowania po prawej stronie drogi - oznakowane, łatwo trafić. Do dyspozycji jest tam kilka koni z tego przeważnie co najmniej połowa jest pod siodłem. Niewielki ogrodzony teren dla nowicjuszy, którzy mają zamiar się dopiero uczyć jeździć, oraz trasy dla bardziej zaawansowanych. Teren jednak jest tu bardzo trudny. Koszt takiej przyjemności to ok. 25-35zł/godzinę. Przy dłuższych jazdach i większej ilości osób jednocześnie można się targować. W gospodarstwie powyższym są także komfortowe pokoje do wynajęcia.

Dla osób nie bardzo lubiących chodzić po wyższych wzniesieniach, sam Baligród będzie dobrym miejscem do przechadzek. Stoki którymi jest otoczony, to zazwyczaj pola i łąki, poprzecinane wieloma polnymi dróżkami na których miejsca do spacerów nie zabraknie. Miło można spędzić czas także nad Hoczewką, która jak na bieszczadzkie potoki nie jest całkiem mała.

Więcej zdjęć:

» Baligród i okolice - galeria
» Cmentarz wojskowy w Baligrodzie - galeria
» Cmentarz parafialny, stare nagrobki - galeria

tekst: Piotr Szechyński
Daty, zabytki i wydarzenia historyczne: Magazyn Bieszczady nr 07/2010